نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 کارشناسی ارشد گروه تاریخ ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران ، تهران، ایران
2 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Abstract
This study examined the economic and social status of Irtašduna, the daughter of Cyrus the Great and wife of Darius I, within the administrative and bureaucratic framework of the Achaemenid Empire. It demonstrated that Irtašduna wielded significant independent authority—extending beyond conventional bureaucratic boundaries—in areas such as distribution of wine and beer, management of private estates (ulhi), allocation of rations to female workers and postpartum mothers, and financial oversight. The article aimed to reconstruct Irtašduna’s proactive role in resource allocation and the organizational network under her command. The research methodology involved analyzing and interpreting administrative documents, along with a comparative study of specialized concepts like tibba and the “king’s table” in Elamite texts, as well as Greek accounts (e.g., those of Heraclides and Polyaenus). Findings indicated that Irtašduna issued orders bearing her own seal, directly managed multiple estates, and oversaw the distribution and redistribution of rations through a network of agents. The analysis of these documents revealed a structured, goal-oriented, and economically planned system of social provision under her direction. Irtašduna should not be viewed merely as the wife of Darius; she was a capable and empowered administrator within the Achaemenid economic system. She directly supervised key aspects of the royal support structure, particularly in rationing, estate management, labor organization, and logistical arrangements for travel.
Keywords: Irtašduna, Estates and Landed Properties, Rations and Remuneration, Personal Network of Administrators, Persepolis Fortification Tablets.
Introduction
Irtašduna, the daughter of Cyrus the Great and cherished wife of Darius I, was a prominent and influential figure in the Achaemenid court. The publication of newly discovered Persepolis Fortification Tablets by Professor Richard Hallock in 1969 revealed her significant administrative and economic role within the socio-economic framework of the Achaemenid Empire. Analysis of these texts indicated that royal women during this period actively participated not only in social affairs, but also in economic management. Leading scholars, including Briant, Brosius, Koch, Henkelman, and Root, have critically examined the socio-economic roles of Achaemenid royal women, particularly Irtašduna. Their research, drawing on Persepolis tablets and iconographic evidence, highlights her substantial administrative authority and influence within the imperial court. This study aimed to investigate Irtašduna's economic and social position within the Achaemenid imperial structure, particularly during the reign of Darius the Great. With extensive financial resources and vast estates at her disposal, Irtašduna emerged as one of the court's most influential figures. The primary research question addressed whether the considerable wealth allocated to her was primarily used for hosting grand royal ceremonies and banquets or whether it mainly served to meet her ongoing courtly and administrative needs. Another core focus of this study was the analysis of her estate management and accounting methods, along with an examination of the economic system that underpinned this structure.
Materials & Methods
This study utilized a library-based and comparative historical approach to analyze Irtašduna’s social and economic status with greater accuracy. The methodology involved the systematic examination and cross-referencing of classical sources—particularly Greek texts—and primary archaeological evidence, most notably the Persepolis Fortification Tablets. This approach aimed to reconstruct Irtašduna’s administrative functions and evaluate her socio-economic influence within the Achaemenid imperial framework.
Research Findings
The royal woman Irtašduna managed extensive personal estates across three villages and small towns in Persia—Kuknakan, Matannan, and Mirandu—where she exercised direct control over agricultural production and the distribution of goods. The administrative tablets from Persepolis demonstrated her capacity to issue commands for the allocation of grain, wine, and beer, relying on a localized network of agents, carriers, and accountants to execute these orders independently of central institutions (Brosius, 1996, p. 170). These villages classified as ulhi—private economic domains distinct from state-owned lands—were documented in Tablets PF 1835–1837 and PF 1857. They operated autonomously under Irtašduna’s direct authority and reflected the broader Achaemenid model of royal household economies (Briant, 1996, pp. 736–742; Henkelman, 2010, pp. 45–46). Within this framework, Irtašduna employed and managed large groups of female laborers (pašap) at her estates, particularly in Matannan. These women received monthly rations of beer, wine, and grain as evidenced in Tablets PF 1128, PF 1183, and PF 1184. Their roles likely extended beyond textile production to encompass various forms of craft and service labor. Special allocations were also provided to new mothers with notable disparities: women who bore sons received double the rations of those with daughters. For example, Tablet PF 1235 recorded that mothers of sons received 20 liters of grain and 10 liters of wine compared to 10 and 5 liters for mothers of daughters, respectively (Brosius, 1996, pp. 208, 219, 226; Koch, 2000, pp. 270, 346; Safaee, 2025).
Discussion of Results & Conclusion
This study provided a systematic and analytical synthesis that clarified the multifaceted role of Irtašduna within the administrative and economic structure of the Achaemenid Empire. The central hypothesis—that Irtašduna occupied an independent, institutionalized, and efficient position within the Achaemenid economic-administrative system—was strongly supported by documentary data and historical sources. Contrary to the prevailing perception of royal women as merely ceremonial figures confined to the harem, the evidence revealed that Irtašduna wielded considerable executive and financial authority. She owned extensive lands in regions, such as Kuknakan, Matannan, and Mirandu/Uranduš, overseeing the distribution of rations, receipt of goods, and auditing of resources through a dedicated network of agents. Her use of a personal seal, issuance of independent financial orders, and management of private estates classified as ulhi, along with her active participation in inspection travels, all indicated that Irtašduna's role within Achaemenid governance was fully institutionalized and well-organized. Irtašduna had clearly defined responsibilities in both managerial and economic domains. She determined monthly rations, evaluated staff performance, and, in some cases, pursued financial grievances. Her precise accounting systems, delegation of authority to local officials, utilization of dedicated reserves for banquets or annual consumption, and involvement in the institution known as the "Royal Table" attested to her activities within a quasi-independent financial-administrative framework. Moreover, the unique rationing system she implemented for pregnant women and mothers of male children highlighted her influence in social spheres and her role in welfare-oriented functions. Methodologically, this research was significant as it transcended secondary Greek narratives, relying instead on the direct analysis of Elamite tablets from Persepolis to present a more accurate portrayal of Irtašduna’s position in the Achaemenid economic system.
کلیدواژهها [English]
. مقدمه
ایرتَشدونَه، دختر کوروش بزرگ و همسر محبوب داریوش، از چهرههای برجسته و تأثیرگذار دربار هخامنشی بود. نام ایرتَشدونَه در منابع مختلف به شیوههای گوناگونی ثبت شده است: در ایلامی Ir-taš-du-na، در یونانی Artystone (هرودوت، 1389، ج. 3/بندهای 72، 88) و در فارسی باستانṚtastūnā به معنای «کسی که راستی ستون اوست؛ یعنی فردی که حامی و پیرو راستی است» (Tavernier, 2007, p. 301). علاقۀ عمیق داریوش به ایرتَشدونَه تا حدی بود که فرمان داد تندیسی از طلا برای او بسازند (هرودوت، 1389، ج. 7/بند 69). ریچارد هلوک (Richard Hallock) با انتشار بخشی از الواح بایگانی باروی تختجمشید در سال 1969، پرده از نقش مدیریتی و اقتصادی این ملکه در ساختار اجتماعی و اقتصادی دربار هخامنشی برداشت. تاکنون نام ایرتَشدونَه در بیست و پنج لوح از مجموعهاسناد باروی تختجمشید (Hallock, 1969)، همراه با مُهر شخصی او، شناسایی شده است؛ بااینحال، ازآنجاکه کل مجموعهاسناد باروی تختجمشید تاکنون بهصورت کامل منتشر نشده، این امکان وجود دارد که در آینده و با انتشار نسخۀ نهایی و کامل بایگانی، شمار اسناد دربارۀ ایرتَشدونَه افزایش یابد. شایان ذکر است که دادههای این مطالعه بر مبنای الواح منتشرشدۀ کنونی استوار است؛ بنابراین، یافتهها میتوانند با انتشار اسناد جدید، تکمیل و بازنگری شوند. در میان خاندان سلطنتی، پساز شاه و ایردَبَمَه (Irdabama)، نام ایرتَشدونَه بیشترین تکرار را در بایگانی باروی تختجمشید دارد (Henkelman, 2010/1400, p. 64) زنان درباری در دورۀ هخامنشی نهتنها در امور اجتماعی، بلکه در مدیریت اقتصادی املاک و داراییهای خود، نیز نقش فعالی ایفا میکردند. آنان مسئولیت نظارت بر گروههای کاری اعم از زنان و مردان را بر عهده داشته و برای وظایف مدیریتی خود، دستمزدی برابر با مردان دریافت میکردند (Safaee, 2016, p. 119).
ازدواج داریوش با ایرتَشدونَه، بخشی از سیاست هوشمندانهای بود که با هدف تقویت مشروعیت سلطنتی او صورت گرفت. در نظام سیاسی هخامنشی، زنان نقشی مستقیم در جانشینی نداشتند؛ اما پیوند زناشویی با دختران خاندان سلطنتی، جایگاه و مشروعیت سیاسی پادشاه را تقویت میکرد (Brosius, 1996/1389, p. 66). ازدواج با ایرتَشدونَه، دختر کوروش بزرگ، نهتنها قدرت داریوش را تثبیت کرد، بلکه از پیوند او با دیگر اشرافزادگان ایرانی نیز جلوگیری و بدینترتیب، ظهور مدعیان احتمالی با خون سلطنتی را خنثی میکرد (Brosius, 1996/1389, p. 250-251). ایرتَشدونَه، مادر دو پسر داریوش به نامهای ارشامَه (Arsames) و گوبریاس (Gobryas) بود (هرودوت، 1389، ج. 7/بندهای 69، 72). در الواح تختجمشید، نام او دو بار با عنوان Dukšiš، به معنای «بانوی درباری» معرفی شده است.(PF 6764, PF 1795) این عنوان نشان از جایگاه والای ایرتَشدونَه در ساختار اجتماعی و سیاسی هخامنشیان دارد؛ جایگاهی که با اختیارات مالی و مدیریتی همراه بود (Brosius, 1996/1389, p.39). ایرتَشدونَه از مالکان بزرگ در دورۀ هخامنشی بود که املاک و اراضی کشاورزی گستردهای در روستاهای مَتَنَن،[1] مَتِزیش،[2] میرَندو (Mirandu)، کوکنَکَن،[3] در اختیار داشت. ایرتَشدونه توانسته بود با اتکا به این منابع، جیرهها و مواد غذایی را از انبارهای خود، میان کارگزارانش توزیع کرده و با نظارت مستقیم فعالیت آنان، عملکرد کارگزارانش را ارزیابی کند. او نهتنها نظارت بر کارگران زن و مرد بسیاری را بر عهده داشت، بلکه کارگزاران شخصی مانند شَلَمَنَه (Šalamana) و دَتوکَه (Dutukka) نیز در خدمت او بودند. ایرتَشدونَه بهطور مستقیم نحوۀ توزیع این جیرهها را میان کارگران مشخص میکرد و بر تمامی کارها نظارت دقیق داشت. در جامعۀ هخامنشی، زنان جایگاه ویژهای داشتند؛ بهویژه زنانی که پسر به دنیا میآوردند، از مزایای بیشتری بهرهمند میشدند. الواح تختجمشید به شمارههای (PF2048, PF 1200, PF 1237) نشان میدهد که زنان پساز زایمان به مدت یک ماه، جیرۀ اضافی شامل شراب، آبجو و غلات دریافت میکردند و این مقدار برای مادران دارای فرزند پسر، دو برابر مادران دارای فرزند دختر بود (Brosius, 1996/1389, p. 228). این جیرههای اضافی که فراتر از سهمیۀ عادی بود، نوعی پاداش تلقی شده و به بهبود سریعتر مادران کمک میکرد (Briant, 1996/1378, p. 723).
این پژوهش با هدف بررسی جایگاه اقتصادی و اجتماعی ملکه ایرتَشدونَه، دختر کوروش بزرگ و همسر داریوش یکم، در ساختار اداری و دیوانسالاری شاهنشاهی هخامنشی صورت گرفته است. مسئلۀ محوری این است که ایرتَشدونَه چگونه در چارچوب نظام حکمرانی هخامنشی، با بهرهگیری از منابع مالی، املاک اختصاصی، شبکهای از کارگزاران و اختیاراتی مستقل، در فرایندهای مدیریتی، اقتصادی و حسابرسی نقشآفرینی کرده است. این پژوهش با تکیه بر مجموعۀ باروی تختجمشید، و با بهرهگیری از روش تحلیل اسنادی و مطالعات کتابخانهای، در پی آن است تا عملکرد این ملکه را در قالب نهادی اقتصادی و اداری بازسازی و تبیین کند. فرضیۀ پژوهش آن است که ایرتَشدونَه، برخلاف تصور رایج از موقعیت تشریفاتی زنان دربار، جایگاهی مستقل و نهادینهشده در ساختار اقتصادی شاهنشاهی داشته است؛ بهگونهای که با صدور فرمانهای مالی با مُهر شخصی خود، مدیریت املاک گسترده، نظارت بر توزیع جیرهها، و سازماندهی نیروی انسانی، ساختاری کارآمد و نسبتاً خودمختار را در درون نظام اداری هخامنشی هدایت میکرده است. وجه تمایز و امتیاز اصلی این پژوهش، گردآوری و تحلیل منسجم و یکپارچۀ تمامی دادههای منتشرشدۀ دربارۀ ایرتَشدونَه است؛ ازجمله اسناد کارگزاران اختصاصی ملکه، جیرهها و مواجبی که بهطور مستقیم و با فرمان شخصی او پرداخت شده، همچنین املاک و داراییهایی که تحت تملک یا مدیریت او بودهاند. این پژوهش، افزونبر واکاوی وجه اقتصادی عملکرد ایرتَشدونَه، به بُعد اجتماعی و کارکرد حمایتی دستگاه تحت نظارت وی نیز میپردازد. مقایسۀ این دادهها با پژوهشهای پیشین نشان میدهد که تاکنون چنین بازسازی جامعی از ساختار اقتصادی و اداری وابسته به ایرتَشدونَه در دورۀ هخامنشی انجام نگرفته است.
در دهههای اخیر، به مطالعۀ نقش و جایگاه زنان دربار هخامنشی، بهویژه شخصیت برجستهای چون ایرتَشدونَه، در حوزۀ تاریخنگاری ایران و مطالعات باستانشناسی توجه روزافزونی شده است؛ بااینحال، بسیاری از آثار موجود بهصورت پراکنده و سطحی به این موضوع پرداختهاند و کمتر به تحلیل عمیق و مستندات اصیل ایرانی استناد شده است. پژوهش حاضر، با تکیه بر دادههای باستانشناسی موجود، مانند الواح تختجمشید و تحلیل دقیق آنها، تلاش دارد جایگاه واقعی و نقش اجتماعی و اقتصادی ایرتَشدونَه را در ساختار شاهنشاهی هخامنشی بازشناسی کند.
نخستین پژوهش مهم در این زمینه، کتاب ارزشمند الواح باروی تختجمشید اثر هلوک (Hallock, 1969) است که تحول چشمگیری در مطالعۀ ساختار اداری و اقتصادی شاهنشاهی هخامنشی و نقش زنان درباری ایجاد کرد. هلوک بر اساس بررسی دقیق بیست و پنج لوح منتسب به ایرتَشدونَه، اطلاعات مهمی دربارۀ نقش اقتصادی و مدیریتی او ارائه داده است که به شناخت دقیقتر جایگاه زنان در ساختار اقتصادی هخامنشی یاری میرساند. بریان (Briant, 1996/1378) نیز در اثر شاخص خود، تاریخ شاهنشاهی هخامنشی از کوروش تا اسکندر، بخشی را به زنان هخامنشی اختصاص داده است. در ادامۀ این پژوهشها، ماریا بروسیوس (Brosius, 1996/1389) در کتاب زنان هخامنشی در ایران باستان که بر اساس پایاننامۀ دکترای وی در دانشگاه آکسفورد نگاشته شده، به مطالعۀ کلی زنان دربار هخامنشی پرداخته است. ازسویدیگر، کخ (Koch, 2000/1386) نیز در کتاب خود با عنوان از زبان داریوش، به بررسی وضعیت اجتماعی و اقتصادی زنان سلطنتی هخامنشی پرداخته است؛ بااینحال، تحلیلهای او دربارۀ ایرتَشدونَه پراکنده است و بیشتر بر پایۀ روایتهای یونانی استوار مانده است. در ایران، ارفعی (1387) با ترجمه و تحلیل دقیق گلنبشتههای باروی تختجمشید (متنهای TEH, FORT)، سهم مهمی در شناخت ساختار اقتصادی، اداری و جایگاه اجتماعی افراد ازجمله زنان درباری ایفا کرده است. تلاش او در فهم دقیق زبان و واژگان ایلامی و ثبت دقیق جغرافیا، مشاغل و اقلام اقتصادی، زمینهساز پژوهشهای بعدی در ایران شد. همچنین، صفایی (Safaee, 2016) در پژوهش خود با عنوان «Achaemenid Women: Putting the Greek Image to the Test» تلاش کرده است تا تصویر زنان هخامنشی را فراتر از روایات یونانی بازبینی کند و به بازشناسی نقش واقعی آنان بر اساس شواهد ایرانی بپردازد. در پایان، روت (Root, 2021) در مقالۀ خود با عنوان «The royal wife Irtašduna and her seal (PFS 38)» بهطور ویژه به نقش اقتصادی و اجتماعی ایرتَشدونَه در دوران هخامنشی پرداخته است. وی نشان میدهد که ایرتَشدونَه، دختر کوروش بزرگ و همسر کمبوجیه، پساز مرگ کمبوجیه با داریوش اول ازدواج کرد و به یکی از بانفوذترین زنان دربار هخامنشی تبدیل شد. روت با تحلیل مُهر ایرتَشدونَه (PFS 38)، به پیوندهای عمیق سیاسی و فرهنگی میان شاهنشاهی هخامنشی و مصر اشاره میکند.
در الواح تختجمشید، شاه، معمولاً صادرکنندۀ اصلی مجوز برداشت کالا ازطریق اسنادی مُهرشده، برای مقامات برگزیده بود؛ بااینحال در برخی متون، ایرتَشدونَه و پسرش ارشامَه، بهطور مستقل فرمان برداشت شراب و آبجو را از املاک خود، صادر میکردند .(PF 0734, PF 0733, PF 2035) این جایگاهی بود که معمولاً به شاه و همسران او اختصاص داشت (Henkelman, 2010/1400, p. 30). یکی از نکات درخور توجه دربارۀ ایرتَشدونَه، استفاده از مُهر شخصی او بر روی الواح است. برخلاف مُهرهای رایج و اداری نظیر0007) (PFS و (PFS 0066)، مُهرهای شخصی ایرتَشدونَه، بر روی این اسناد حک شده است. این موضوع نشان میدهد که مراکز حسابرسی تختجمشید که معمولاً باید تأییدیۀ نهایی را بر اسناد مالی و اداری ثبت کنند، در این مواقع نادیده گرفته شدهاند. احتمالاً کالاها بر اساس اختیارات شخصی ایرتَشدونَه دریافت شده و او مُهرهای خود را بر این اسناد ثبت کرده است تا نشان دهند که این جیرهها با تأیید و فرمان مستقیم وی، و نه ازسوی نهادهای حسابرسی صادر و مصرف میشده است (Henkelman, 2010/1400, p. 35). جالب اینکه تمامی متونی که مُهر شخصی ایرتَشدونَه بر آنها ثبت شده، به توزیع شراب و آبجو اختصاص دارند و سایر کالاها همچنان از مسیرهای رایج و تحت نظارت سیستم اداری دریافت و توزیع میشدند. هنکلمن احتمال میدهد که ادارههای حسابرسی رسمی که مُهرهایی نظیر (PFS 0007) و (PFS 0066) داشتند، اختیار آنها و نیز دسترسی به نوشیدنیهایی چون شراب و آبجو را نداشتهاند؛ ازاینرو بانوان سلطنتی مانند ایرتَشدونَه ناچار بودند این اقلام را از منابع شخصی یا خارج از چارچوبهای رسمی تهیه و توزیع کنند. این موضوع احتمالاً نشاندهندۀ آن است که ایرتَشدونَه در حوزۀ مدیریت و حسابرسی نوشیدنیها، اختیاراتی مشابه شاه داشته است (Henkelman, 2010/1400, p. 35).
شَلَمَنَه (اسم خاص) از مدیران عالی تختجمشید بود که در شش فرمان کتبی از ایرتَشدونَه، نام او به چشم میخورد (PF 1836–1839, NN 0761, PF 1137). سه ناحیۀ میرَندو، کوکنَکَن و مَتَنَن در حیطۀ وظایف او بود و مسئولیت توزیع جیرههای مختلف ازجمله انجیر و جو را بر عهده داشت. در این الواح، او بهعنوان مسئول تخصیص انجیرهای ایرتَشدونَه (PF 0168) و جیرههای مادران در کوکنَکَن(NN 1707) معرفی شده است. در سال بیست و دوم پادشاهی داریوش، پانصد و هفتاد لیتر انجیر بهعنوان پرداختی کِم[4] به حساب میندَ (Minda)، کارگزار ناحیه مَتَنَن، برای ایرتَشدونَه واریز شد. شَلَمَنَه، بهعنوان مقسم[5] اصلی، مسئول توزیع این محموله بود و نظارت دقیقی بر این فرایند داشت (PF 0168). در فرمانهای کتبی ایرتَشدونَه، مأموریت داشت تا حجم فراوانی از شراب را به افراد مشخصی تخصیص دهد. او هزار لیتر شراب برای اومی[6] (PF 1836) ، هزار لیتر شراب برای کَمشَبَنَه (Kamšabana) حسابدار[7] (PF 1837) ، دویست لیتر شراب برای دَریزَه (PF 1838) [8]، پانصد لیتر شراب برای میترَنکَه (Mitranka) و همراهانش(PF 1839) اختصاص داد. در تمامی این فرمانها، ایرتیمَه (Irtima) بهعنوان هیرَکورَ (Hirakurra) نظارت بر توزیع را بر عهده داشت. شَلَمَنَه، مدیر داراییهای ایرتَشدونَه در کوکنَکَن، نقشی کلیدی در ساماندهی دقیق جیرهها و منابع سلطنتی ایفا میکرد (Henkelman, 2010/1400, p. 64).
هیرَکورَ
هیرَکورَ (لقب) پنج بار در مجموعۀ الواح باروی تختجمشید (PF 1835–PF 1839) آمده است؛ چهار مرتبه در فرمانهای ایرتَشدونَه و یک بار نیز در فرمانی از ارشامَه، پسر او. از نگاه هنکلمن، این اصطلاح بهطور ویژه توسط کاتبان منتسب به ایرتَشدونَه و پسرش به کار میرفته و به مقامی عالیرتبه یا بهصورت تحتالفظی «نیرودهنده» تعبیر میشود (Henkelman, 2010/1400, p. 64). هلوک این عنوان را به «حامل شراب» یا فردی که وظیفۀ انتقال و نظارت بر حمل شراب را بر عهده دارد، ترجمه کرده است (Hallock, 1969, p.697).
دَتوکَه
دَتوکَه (اسم خاص) در دو فرمان کتبی از ایرتَشدونَه (PF 1835,NN 2523)و بهعنوان کارگزار و مسئول تخصیص شراب ذکر شده است. او شاید بهعنوان قائممقام شَلَمَنَه در نظام اداری تختجمشید فعالیت کرده باشد. در یکی از این فرمانها (PF 1835)، ایرتَشدونَه به دَتوکَه فرمان میدهد تا صد لیتر شراب از املاک میرَندو (Mirandu) برای اَنکَمَه (Ankama) صادر شود. نظارت بر این مأموریت به عهده اُتَر (Utar) بود که نقش «هیرَکورَ» یعنی مدیریت و نظارت بر فرایند توزیع را بر عهده داشت (Henkelman, 2010/1400, p. 64).
در لوح بارو به شمارۀ PF 1836، در سال بیست و دوم پادشاهی داریوش، ایرتَشدونَه فرمان میدهد تا هزار لیتر شراب از ناحیۀ کوکنَکَن به فردی به نام اومی تحویل داده شود. در این مأموریت، شخصی به نام ایرتیمَه بهعنوان هیرَکورَ (حامل شراب) عمل میکند. این میزان شراب، همچنین، به فرمان ایرتَشدونَه و توسط همین فرد به کَمشَبَنَه (Kamšabana)، حسابدار معتمد وی نیز داده میشود (PF 1837).
در سال بیست و دوم و در لوحPF 0166 ، اطلاعاتی از ذخیرۀ هفت هزار و صد لیتر و در لوح PF 0167 از ذخیرۀ پانصد و چهل لیتر هَدَتیش تَرمو (Hadatiš Tarmu) در مَتَنَن به نام ایرتِنَه (Irtena) و بَکومَرنوش (Bakumarnuš) موجود است. همچنین در لوح PF 0168، در همان سال، پانصد و هفتاد لیتر انجیر به حساب میندَ، یکی از کارگزاران ایرتَشدونَه، واریز شده است. لوح NN 1685، در سال بیست و دوم، حاوی فرمان ذخیرۀ دو هزار و نهصد و سی لیتر تَرمو (نوعی غله)، بهصورت پرداختی غله در مَتَنَن برای ایرتَشدونَه است. در همان سال، مطابق لوح NN 0208، دو هزار و صد لیتر تَرمو نیز در همین منطقه برای او ذخیره شده بود. این شواهد نشان میدهد که ایرتَشدونَه، بهطور مستقیم از منابع کشاورزی نواحی مختلف بهرهبرداری کرده و ذخایر غذایی خود را بهدقت مدیریت میکرد. به نظر میرسد کوکنَکَن، منطقهای سرسبز و حاصلخیز با تاکستانهای وسیع بوده که شراب مصرفی ایرتَشدونَه ازآنجا تأمین میشده است. در مقابل، ناحیه مَتَنَن بهعنوان یکی از مراکز مهم تولید غلات و حبوبات، منبع اصلی تأمین مواد غذایی برای جشنها و میهمانیهای بزرگ او بوده است. شبکهای از حاملان، حسابداران و مدیران منطقهای تحت نظارت ایرتَشدونَه فعالیت میکردند تا اطمینان حاصل شود که تمامی نیازهای غذایی و نوشیدنی او بهموقع و بهدرستی تأمین شود (Henkelman, 2010/1400, p. 64).
لوح PF 1835 فرمانی از ایرتَشدونه است که به دَتوکه، کارگزار املاکش در منطقه میرَندو صادر شده است. بهموجب این فرمان، دَتوکَه موظف بود صد لیتر شراب به فردی به نام اَنکَمَه تحویل دهد. این شراب از منابع شخصی ایرتَشدونَه در میرَندو تأمین میشد و اَنکَمَه، که در این سند با لقب هیرَکورَ معرفی شده، مأمور توزیع شراب بود. در الواح دیگری بهشکل نامه از دو لوح دیگر نیز نام برده شده است PF 1838 و PF 1839که در آنها ایرتَشدونَه فرمان صدور مقادیر بیشتری شراب را صادر میکند. در این الواح، شَلَمَنَه دو فرمان تخصیص جیرۀ شراب داده است که یکی به میزان دویست لیتر برای شخصی به نام دَریزَه و دیگری سیصد لیتر برای میترَنکَه است. در هر دو فرمان، ایرتیمَه وظیفۀ توزیع شراب در منطقۀ کوکنَکَن را بر عهده داشت (Brosius, 1996/1389, p. 169). علاوهبر این، در سه لوح مهم دیگر نیز نام ایرتَشدونَه و پسرش ارشامَه به چشم میخورد؛ PF 0733 PF 0734, PF 2035, که همگی متعلق به سال بیست و چهارم پادشاهی داریوش است؛ برای نمونه، در لوح PF 0733، مقدار چهار هزار و دویست و شصت لیتر غله و آرد تأمینشده توسط کَمَه (Kama)، کارگزار ایرتَشدونَه، به ثبت رسیده است. در لوح PF 2035، حجم فراوانی از آبجو به میزان پانصد و چهل و سه لیتر به حساب ایرتَشدونَه و پسرش واریز شده است. این اسناد روشن میسازد که ایرتَشدونَه نهتنها بر مستغلات بسیاری در مناطق مختلف پارس، بلکه بر شبکههای پیچیدۀ توزیع کالا نیز نظارت مستقیم داشته است. بر اساس این شواهد، او دستکم در سه ناحیۀ مهم فارس یعنی کوکنَکَن، مَتَنَن و میرَندو/ اورَندوش املاک و مستغلات داشته است. مدیریت هریک از این املاک به مباشران محلی سپرده شده بود که بهطور مستقیم فرمان ایرتَشدونَه را دریافت و اجرا میکردند. به نظر میرسد شَلَمَنَه مباشر املاک او در کوکنَکَن و مَتَنَن بوده؛ درحالیکه دَتوکَه این نقش را در میرَندو/ اورَندوش (Uranduš) بر عهده داشت (Brosius, 1996/1389, p. 170).
در الواح تختجمشید، سه نوع اراضی اصلی ذکر شده که نقش مهمی در نظام اقتصادی و اداری هخامنشیان داشته است: 1. پَرتِتَش (Partetaš) که زمینهای حاصلخیز شامل باغها و اراضی زیر کشت میشد؛ 2. ایرمَدیم (Irmadim) که در متون تختجمشید، بهصورت عام برای اشاره به ملک یا دارایی، بهویژه املاک زراعی و مستغلات به کار میرود؛ 3. اولهی که به مجموعهای از اراضی و کشتزارها اطلاق میشد که تحت ادارۀ رئیسِ خانه بودند. بانوان سلطنتی مانند ایرتَشدونَه از این نوع اراضی در اختیار داشتند (Briant, 1996/1378, p. 736, 742). واژۀ اولهی معادل با واژۀ «ویس» (ViƟ) در پارسی باستان و «بیتو» (Bitu) در اکدی که به معنای «خانه» یا «ملک» است و تنها در متونی دربارۀ شاه یا اشراف عالیرتبه پارسی چون ایرتَشدونَه به کار میرود. اولهیها برخلاف اراضی پَرتِتَش و ایرمَدیم، به داراییهای خانوادگی و شخصی شبیه بودند و خارج از سازوکارهای اداری دولت، با نظمی دقیق و مدیریتی مستقل اداره میشدند (Henkelman, 2010/1400, p. 45, 46). این واحدها فقط درآمدهای مشخصی را در اختیار اعضای خاندان سلطنتی یا افراد معتمد شاه قرار میدادند. این درآمدها را میتوان با نظارت مستقیم دربار، بازپسگیری کرد و در وضعیت خاص ممکن بود، قطع شوند؛ موضوعی که نشاندهندۀ نظارت کامل دربار بر منابع اقتصادی بود (Briant, 1996/1378, p. 768). در این املاک، گروهی از کشاورزان، کارگران، مدیران و خدمتکاران بهطور سازمانیافته زندگی و کار میکردند و یک نظام اقتصادی منسجم و مستقل از دستگاه دولتی را شکل میدادند (Briant, 1996/1378, p. 741).
فرمان حاضر ازجانب پَرنَکَه[9] به هَرِنَه،[10] متصدی گلههای احشام، ابلاغ میشود؛
«شاه داریوش به من فرمان داد و گفت: صد گوسفند / بز از سرای من (به) بانوی سلطنتی ایرتَشدونَه، (تحویل) بده!» و اکنون پَرنَکَه میگوید: «چنانکه داریوش شاه به من فرمان داده، همانگونه به تو فرمان میدهم، اکنون تو صد گوسفند / بز را به بانوی سلطنتی ایرتَشدونَه (تحویل بده) چنانکه شاه فرمان داد!» ماه اول، سال نوزدهم. اَنسوکَه (Ansukka) (این سند را) نوشت؛ مَرَزَه (Maraza) این پیغام را ابلاغ کرد (Fort. 6764) (ارفعی، 1387، ص. 253،252). ابلاغ این فرمان از شاه به پَرنَکَه و از او به هَرِنَه، نشاندهندۀ ساختار منظم و سلسلهمراتبی در نظام اداری هخامنشی است. در این متن، اصطلاح «خانه یا سرای من» که توسط پَرنَکَه به آن اشاره شده، برگردان همان واژۀ اولهی است. در فرمان یادشده، داریوش، بهوضوح اعلام میکند که صد رأس گوسفند یا بز از سرای من، که در واقع همان اولهی شخصی اوست، باید به ایرتَشدونَه، بانوی سلطنتی، تحویل داده شود؛ بنابراین، «خانۀ من» در این متن، معرف یک واحد اقتصادی خصوصی و منظم تحت مدیریت پَرنَکَه است که مستقل از خزانههای عمومی عمل کرده و میتواند نیازهای درباریان را مستقیم تأمین کند. این ساختار اقتصادی، نمونهای از تقسیمبندی دقیق میان اقتصاد دولتی و خصوصی بود؛ درحالیکه خزانههای عمومی مسئولیت نگهداری از ثروتهای شاهنشاهی و تأمین نیازهای دستگاه اداری را بر عهده داشتند، خانۀ شاهی با تکیه بر املاک شخصی، استقلال مالی خود را حفظ میکرد. این تمایز، به بانوان سلطنتی مانند ایرتَشدونَه نیز این امکان را میداد که بهصورت مستقل از درآمدهای شخصی خود بهرهبرداری کرده و نیروی کار و تولیدات اقتصادی را تحت نظارت خویش داشته باشند. ایرتَشدونَه، مالک دو اولهی مهم در مناطق میرَندو و کوکنَکَن بود که بهروشنی در متون باروی تختجمشید (PF 1835 – PF 1837) ثبت شده است. در این املاک، فردی به نام شَلَمَنَه بهعنوان پیشکار او فعالیت میکرد و چندین بار اجرای فرمانهای ایرتَشدونَه برای برداشت و انتقال محصولات از کوکنَکَن را بر عهده داشت (PF 1836 – PF 1837). همچنین شواهد موجود در متن PF 1857 حاکی از آن است که ایرتَشدونَه احتمالاً املاکی را در روستای مَتَنَن نیز داشته است؛ زیرا فرمانهایی مشخص، برای برداشت غلات از آن منطقه ازسوی وی صادر شده است ( Hallock, 1969.p. 118).
7 .برای ضیافتهای سلطنتی یا تأمین مخارج سالیانه؟
ضیافتهای سلطنتی در دربار هخامنشی، افزونبر کارکرد اجتماعی، مناسبتهایی سیاسی برای نمایش عظمت و قدرت پادشاه و ساتراپها بود. این مراسم در ایامی خاص مانند تولد شاه، سالگرد تاجگذاری و مراسم سال نو برگزار میشد و شکوه آنها ازطریق مدتزمان برگزاری، تجملات، تعداد مهمانان و تنوع غذاها بازتاب مییافت. ضیافتهای خصوصی، محدود به اعضای منتخب دربار بود و حضور در کنار پادشاه، افتخاری ویژه به شمار میرفت که همسر و پسران شاه از آن بهرهمند بودند (Brosius, 1996/1389, p. 128). در لوح PF 6764، پَرنَکَه، فرمانی روشن و رسمی صادر میکند؛ او از هَرِنَه، متصدی گلههای احشام، میخواهد که صد رأس گوسفند، و در لوح PF 1795 از یَمَکشِدَه، شرابدار دربار، میخواهد که دو هزار لیتر شراب به ایرتَشدونَه، همسر داریوش تحویل داده شود. هر دو فرمان بهوضوح بر اساس فرمان شاه صادر شده و نشاندهندۀ مخارج ویژهای است که داریوش شخصاً آنها را تأیید کرده است. برخی محققان مانند خانم کخ و بروسیوس بر این باورند که این مقادیر برای برگزاری ضیافتهای درباری و مراسم سال نو استفاده میشده است ( Koch, 2000/1386, p. 188; Brosius, 1996/1389, p. 130-131)؛ اما هنکلمن به نکتهای ظریف اشاره میکند: در بیشتر این متون، ماه مشخص نشده است؛ مسئلهای که با دقت کاتبان تختجمشید در ثبت جیرههای ماهانه و روزانه در تضاد است. برخی از متون مربوط به مصرف کالاها در پیشگاه شاه بدون تاریخ هستند. ازجمله این اسناد میتوان به نمونههایی چون: NN 2213 NN 1384 ,NN 0846, NN 0409, NN, 0723 PF 0726, PF 0728, PF 2034, وNN 0306 اشاره کرد. هنکلمن (2010/1400, p. 48) نتیجه میگیرد که این کالاها نه برای مناسبتهایی چون مراسم سال نو، بلکه برای مصرف روزمره و شخصی ملکه در طول یک سال اداری معین اختصاص یافته است. اگر این اقلام برای مراسم سال نو در نظر گرفته میشدند، انتظار میرفت که پیشاز زمان برگزاری مراسم تخصیص یابند؛ درحالیکه شواهد نشان میدهد تخصیص این کالاها بهصورت منظم و بیارتباط با تاریخهای خاص صورت گرفته است. با توجه به این موضوع، باید با احتیاط به تفسیر این دادهها پرداخت. حتی اگر دربار مستقیماً در تخصیص کالا نقش داشته، نبود تاریخهای دقیق در برخی اسناد پرسشی اساسی را مطرح میکند؛ چراکه در ساختار دیوانسالاری هخامنشی، حسابرسی امری حیاتی بود. تأمینکنندگان و انبارداران موظف بودند اسناد مُهرشدهای ارائه دهند که پرداخت و تحویل کالا را تأیید میکرد. اگر این متون، گزارشهای سالانه و تجمیعی باشند، نبود تاریخ دقیق را میتوان درک کرد؛ زیرا مُهر مقامات عالیرتبه اعتبار آنها را تضمین میکرد؛ اما در صورت نبود تاریخهای ماهانه، نظارت تضعیف میشد و زمینه برای تخلف فراهم میگشت. در چنین اوضاعی، امکان انکار یا تکرار گزارش بدون سند رسمی افزایش مییافت؛ بنابراین، اگر هدف اصلی از نگارش این اسناد، حسابرسی بوده باشد -چنانکه شواهد نشان میدهد- انتظار میرود که گزارشهای تخصیص کالا ساختاری دقیق، منسجم و تاریخدار داشته باشند. در این میان، اعداد بزرگ لزوماً نشانۀ برگزاری ضیافتهای سلطنتی نیستند (Henkelman, 2010/1400, p. 49).
متون گروه J [11]در الواح تختجمشید به انواع مختلفی از کالاها در مکانهای گوناگون اشاره دارد. هشتاد و سه نمونه از این کالاها در «پیشگاه شاه» (Sunki Tibba Makka) و نوزده نمونۀ دیگر «در پیشگاه» اعضای خاصی از خانوادۀ سلطنتی توزیع شده است: مانند ایرتَشدونَه، همسر داریوش (PF 0730, PF 0732)، ایرتَشدونَه و ارشامَه، پسر داریوش (PF 0733, PF 0734, PF 2035) و زنی به نام ایردَبَمَه که نسبت او مشخص نیست(PF 0735, PF 0740) . در لوح (PF 0733)، تخصیص چهار هزار و دویست و شصت لیتر آرد و غلات برای ایرتَشدونَه در منطقهای به نام اوتیتی ثبت شده است. همچنین، در سند PF 2035، پَرونَه (Parruna)، مسئول محلی، پانصد و پنجاه و سه لیتر آبجو را برای ایرتَشدونَه و پسرش ارشامَه در محلی به نام مَنری صرف کرده است. نمونهای دیگر از این نوع مصارف، در لوح PF 0730مربوط به سال بیست و دوم، دربارۀ ملکه ایرتَشدونَه دیده میشود. در این سند، توزیع یک لیتر تَرمو (نوعی غله) در حضور ایرتَشدونَه و تحت نظارت تورمیشدومَه (Turmišduma) ثبت شده است. در متن این لوح، عبارت «Irtastunakka makki» به کار رفته که به معنای «در مقابل یا نزدیک ایرتَشدونَه صرف شد» تعبیر میشود. در این عبارت، پسوند -ikka نشاندهندۀ مفهوم «در مقابل یا نزدیک» است (Henkelman, 2010/1400, p. 45). در این بخش به بررسی معنای دقیق عبارت «در پیشگاه شاه صرف شده EŠŠANA Tibba Makka » میپردازیم. درک درست واژۀTibba نقشی تعیینکننده در روشن شدن مقصود این عبارت دارد؛ چراکه بسته به تفسیر این واژه، ممکن است منظور از آن، مصرف واقعی کالاها در چارچوب ضیافتهای باشکوه با حضور شخص شاه باشد یا اشارهای کلیتر به تغذیۀ دربار دارد که شامل طیف گستردهای از افراد مانند خدمتگزاران، نگهبانان و دیگر کارکنان باشد.
|
Tibba Makiš |
Before, in behalf of. It/he/they consumed از فعل مکی (maki-) به معنای خوردن، مصرف کردن. فاعل این فعل در برخی مواقع حیوانات اهلی مثل اسب است؛ در مواقع دیگر، انسان. موضوع فعل یعنی آنچه مصرف میشود، معمولاً غله است؛ اما غذاهای دیگر مانند شراب و آبجو هم مشاهده میشود. |
والتر هینتس (Hinz, 1942, p. 347) در مجلۀ انجمن خاورشناسی آلمان[12]، دربارۀ این واژه بحث کرده است. همینطور در فرهنگ ایلامی آلمانی هینتس و کخ (Hinz & Koch, 1987, p. 323)، واژۀ Tibba در دو معنا مشاهده میشود: ازنظر دلالت بر مکان یعنی در حضور و پیشِ رو، و ازنظر زمان یعنی پیشاپیش، از پیش یا قبلاً.
|
DB 70: 7/8: "[The writing] v.ú ti-ib-ba be-ib-ra-qa." |
|
این نوشته برای من یا در حضور من خوانده شد. در متن اکدی این بند نیست؛ اما در فارسی باستان هست: با صدای بلند پیشِ روی من خوانده شد (Patiyafrasya paišyā mā[m]). |
|
PF 691:3 "[Cattle] hh. LUGÀL ti-ib-ba ma-ak-qa." |
|
گاوها در حضور شاه یعنی در دربار مصرف شدند. |
هنکلمن معتقد است که مواد غذایی مانند گوشت، نان، شراب و دیگر خوراکیها، نهتنها توسط شاه و خانوادهاش، بلکه توسط سایر اعضای دربار و نگهبانان نیز مصرف میشدهاند. او همچنین اشاره میکند که ایرتَشدونَه در سفرهای خود، نیازهایش را از منابع محلی تأمین میکرده؛ موضوعی که حاکی از نبود تمرکز مطلق در تأمین منابع سلطنتی است (Henkelman, 2010/1400, p. 52). در همین راستا، هلوک با استناد به عبارت EŠŠANA Tibba Makka Kitka، آن را به معنای «حضورِ عینیِ شاه یا پسر و همسر او در محل مصرف کالاها» دانسته است. این ترجمه نشان میدهد که منظور از این عبارت، مصرفی سازمانیافته و در چارچوب قدرت سلطنتی بوده، نهفقط حضور پادشاه بر سر سفره. این نکته نشان میدهد که این اقلام نهتنها در چارچوب ضیافتهای شاهانه، بلکه ممکن است در جریان سفرهای درباری نیز استفاده شده باشند (Hallock, 1969, p. 24).
مطابق با شواهد موجود در منابع یونانی و الواح باروی تختجمشید، «خوان شاه» نهتنها مفهومی آیینی یا تشریفاتی، بلکه نهادی سازمانیافته، چندلایه و کارکردگرا بوده است که مدیریت مصرف و توزیع گستردۀ کالاها و منابع در سطح دربار را بر عهده داشته است. متون ایلامی، بهویژه الواح باروی تختجمشید، به شیوهای نظاممند اقلامی چون گندم، جو، گوشت، ماکیان، شراب و فرآوردههای لبنی مانند پنیر و روغن حیوانی را در قالب جیرههای غذایی ثبت کردهاند؛ بااینحال، بسیاری از چاشنیها و خوراکیهای تجملی که در متون یونانی، همچون آثار پولیائنوس (Ponticulus) و هراکلیدس (Heraclides)، ذکر شده است، در این اسناد وجود ندارند. این نبود میتواند ناشی از تولید نشدن محلی این اقلام یا وابستگی آنها به منابعی خارج از نظام اقتصادی تختجمشید باشد (Hallock, 1969, p. 54).
هراکلیدس گزارش میدهد که «سفره - خوان شاهی» (βασιλέως καλούμενον) تنها برای شاه، خانواده سلطنتی و مقامات عالیرتبه تدارک نمیدیده، بلکه منابع آن در خدمت تغذیۀ نگهبانان سلطنتی نیز قرار داشته است (Almagor,2018). این توزیع، بنابر الواح، در قالب جیرههایی با عنوانهایی چون EŠŠANA Tibba ثبت شده است که به خوراک اسبان و دیگر حیوانات دربار اشاره دارد (Kuhrt, 2007, p. 610; Athenaeus, 1957, p. 145a-146a). همچنین پولیائنوس از مصرف روزانۀ گوشت اسب، غزال و ماکیان در دربار هخامنشی یاد میکند؛ این حیوانات در الواح باروی تختجمشید بهطور مستقیم ثبت نشدهاند؛ اما احتمالاً به نهادهای خاص سلطنتی تعلق داشتهاند یا در پردیسهای شاهی نگهداری میشدهاند. همچنین از مصرف روزانۀ بیست و پنج هزار و هفتصد و بیست «اَرتَبِه» (معادل حدود هفتصد و هفتاد و یک هزار و ششصد لیتر) گندم سخن میگوید؛ رقمی که بسیار بیشتر از مقادیر ثبتشده در اسناد تختجمشید است، حتی در سال بیست و یکم سلطنت داریوش که بیشترین میزان ثبتشده یعنی دویست و سه هزار و سیصد و هفده لیتر گزارش شده است (Polyaenus, 1793). این تفاوت ممکن است ناشی از کاستی در حفظ اسناد ایلامی یا تفاوت در رویکرد منابع باشد؛ چراکه منابع یونانی اغلب در پی ارائۀ تصویری فراگیر و گاه اغراقآمیز از دربار بودهاند؛ درحالیکه اسناد ایلامی فقط بازتابدهندۀ اقلامی هستند که در چارچوب اقتصاد تختجمشید تولید یا ثبت شدهاند. برخلاف تصور رایج که «خوان شاه» را ضیافت تشریفاتی صِرف میداند، این مفهوم در واقع بخشی از یک نظام اداری منسجم و نهادینهشده در ساختار اقتصادی و سیاسی شاهنشاهی هخامنشی بود. از این منظر، «خوان شاه» نهتنها نمادی از شکوه سلطنت، بلکه ابزاری کارآمد برای مدیریت، نظارت و توزیع منابع در دربار و حتی در سطوح عالی اداری به شمار میرفت (Henkelman, 2010/1400, p. 56-57).
زنان دربار دوران هخامنشی، برخلاف تصور رایج، از مسئولیتهای دیوانسالاری جدا نبودند و همواره موظف به محاسبه و پاسخگویی در قبال درآمدها و مخارج املاک خود بودند. نمونهای از این نقش مدیریتی را میتوان در لوح PF 1837 مشاهده کرد؛ جایی که ایرتَشدونَه به شَلَمَنَه فرمان میدهد تا صد لیتر شراب از موجودی ملک او در کوکنَکَن به یک حسابرس به نام کَمشَبَنَه تحویل دهد. این مقدار شراب بهوضوح حقوق شخصی حسابرس نبوده و احتمالاً برای تأمین نیازهای کورتشها (کارگران و کارکنان) استفاده میشده است. کَمشَبَنَه پساز دریافت شراب، آن را به کارمندی دیگر به نام ایرتیمَه در همان محل تحویل داده است. ایرتَشدونَه بهطور منظم به مناطق مختلفی ازجمله هگمتانه، هونَر،[13] مِنری، تختجمشید و اوتیتی سفر میکرده است. این مسافرتها با هدف نظارت بر املاک و مدیریت منابع صورت میگرفته است. علاوهبر این، شواهد غیرمستقیم حاکی از آن است که او املاکش در مَتَنَن، اورَندوش و کوکنَکَن را نیز در دورههای زمانی مشخص بازدید میکرده است (Henkelman, 2010/1400, p. 67). در این میان، در سند(NN 2523) به تخصیص سیصد لیتر شراب به فردی به نام ایرتِنَه پرداخته شده است. ایرتِنَه نقش گزارشدهنده را ایفا میکرد و به نظر میرسد که این مقدار شراب مختص توزیع میان کارگران ایرتَشدونَه بوده است. در متن دیگری (NN 1137)به شکایت مَودَندَ (Maudanda) از شهر اورَندوش اشاره شده است؛ شکایتی که دربارۀ دریافت نکردن بخشی از سهمیۀ شراب تعیینشده مطرح شده بود. این سهمیه پیشتر به فرمان ایرتَشدونَه تخصیص یافته بود؛ اما به مقصد نرسیده بود. ایرتَشدونَه در پاسخ به این شکایت، فرمان داد تا این مقدار شراب از اولهی کوکنَکَن تأمین شود. بررسی و حسابرسی این تخصیص احتمالاً توسط کارمندان خود ایرتَشدونَه صورت گرفته بود (Henkelman, 2010/1400, p. 67).
بررسی الواح تختجمشید نشان میدهد که در دوران داریوش، توجه ویژهای به عدالت اجتماعی و حمایت از ناتوانان میشده است. کودکان، زنان و کارگران کمدرآمد از خدمات حمایتی برخوردار بودند و دستمزدها بر اساس مهارت و سن طبقهبندی میشد. حقوق زنان نسبت به مردان تقریباً برابر بود و میتوانستند کار نیمهوقت انتخاب کنند تا وظایف خانوادگی خود را بهتر مدیریت کنند (کخ، 1386، ص. 270، 346). همسران داریوش نیز ملزم به رعایت نظم دیوانی و حسابرسی دقیق املاک خود بودند (کخ، 1386، ص. 346). در مجموعهای از الواح تختجمشید (PF 1128, PF 1183, PF 1184)، به گروهی از کارگران زن با عنوان پَشَپ (Pašap) اشاره شده است که در خدمت ایرتَشدونَه فعالیت میکردند. بر اساس لوح PF 1128، نود و هفت زن از گروه پَشَپ، بهطور منظم جیرهای شامل غلات اصلی و دویست و نود و یک لیتر آبجو دریافت میکردند. این جیره که با عنوان سَت (Sat) و به معنای غذا شناخته میشد، توسط زیترَمِسَنَه (Zitramesana) در روستای لیدومَه[14] تأمین و ازسوی ایرشِنَه[15] در سال بیست و یکم پادشاهی داریوش تنظیم شده بود. طبق اطلاعات موجود در این لوح، هریک از این زنان ماهانه نیم لیتر آبجو دریافت میکردند که این مقدار برای شش ماه کفایت میکرد. لوح PF 1183 به تخصیص صد و هشتاد لیتر شراب اشاره دارد که توسط شییَنَه (Šiyāna) برای مَسدَیَشنَه (Masdayašna) و همراهانش فراهم شده بود. این مقدار بهعنوان جیرهای ویژه با عنوان زَشیزَم (Zašizam) به کارگران زنی داده شد که معیشت آنان بر اساس دریافت جیره تأمین میشد. این توزیع در ماههای پنجم، ششم و هشتم از سال بیست و یکم سلطنت داریوش انجام شد و سهمیه آنان را مَردوکَه تعیین کرده بود. بر اساس تقسیمبندی ذکرشده، برای هر بیست نفر از این کارگران زن، ده لیتر شراب در نظر گرفته شده بود. لوح PF 1184 نیز به توزیع آبجو توسط کَرَیَوزَه (Karayaua) اشاره دارد. در این لوح، ایرتَشدونَه و همراهانش آبجو را بهعنوان جیرهای با عنوان زَنَم[16] به زنان گروه پَشَپ که در ناحیۀ هیدَلی[17] مستقر بودند، اختصاص دادند. این سهمیه را که ایرشِنَه تنظیم کرده بود، در ماه دوم و سوم همان سال درمجموع به صد و شانزده زن تعلق گرفت و هرکدام بهطور متوسط پنج لیتر در ماه دریافت کردند (Hallock, 1969).
هلوک اصطلاح پَشَپ را ترجمه نکرده است؛ اما والتر هینتس در ابتدا آن را به «قالیباف» تعبیر کرد و در بررسیهای بعدی، این تعبیر را به «خیاط زن» اصلاح کرد (Hinz, 1976/1386, p. 357)؛ بااینحال، بر پایۀ پژوهشهای بروسیوس، پَشَپ به حرفهای خاص اشاره ندارد؛ بلکه نوعی طبقهبندی اختصاصی از نیروی کار زنان است که در مشاغل گوناگون فعالیت میکردهاند (Brosius, 1996/1389, p. 208). بهجای آنکه هر شغل بر اساس نوع فعالیت یا میزان پرداخت متمایز شود، این اصطلاح به گروهی خاص از کارگران زن اطلاق میشده که احتمالاً در حوزههایی چون بافندگی و خیاطی مشغول به کار بودهاند (Brosius, 1996/1389, p. 219). صفایی باور دارد در بسیاری از متون، گروه پَشَپ با فعالیتهایی چون بافندگی مرتبط دانسته شدهاند؛ اما شواهد موجود نشان میدهد که تولیدات آنان لزوماً به تهیۀ پوشاک محدود نبوده است. این گروه نهتنها با مقاماتی چون ایرتَشدونَه در ارتباط بودهاند، بلکه در متونی دربارۀ ایردَبمه نیز به آنان اشاره شده است؛ موضوعی که حاکی از گستردگی نقش و حضور این زنان در حوزههای مختلف اداری و اقتصادی شاهنشاهی است. ازسویدیگر، تحلیل الواح ایرتَشدونَه نشان میدهد که نیروی کار تحت نظارت او تنها به بافندگان محدود نبوده، بلکه شامل گروههای متنوعی از کارگران با وظایف و مهارتهای مختلف میشده است ( Safaee, 2025, p. 255).
یکی از دستهبندیهای مهم در الواح باروی تختجمشید، اسنادی هستند که به تخصیص جیرههای ویژه برای زنانی اشاره دارند که بهتازگی فرزندی به دنیا آوردهاند. این جیرههای تکمیلی، که برای مدت یک ماه اعطا میشد، شامل غلات، شراب و آبجو بود و بهوضوح میان مادران دارای فرزند پسر و دختر تمایز قائل میشد. بهطور کلی، مادرانی که پسر به دنیا میآوردند، دو برابر بیشتر از مادرانی که دختر زاییده بودند، جیره دریافت میکردند (Brosius, 1996/1389, p. 226).
بر اساس لوح PF 1235، مادران دارای فرزند پسر بیست لیتر غله و ده لیتر شراب دریافت میکردند؛ درحالیکه سهم مادران دارای فرزند دختر، ده لیتر غله و پنج لیتر شراب بود. همین الگو در لوح PF 1236 نیز تکرار شده است؛ در این سند در ماه اول سال بیست و سوم پادشاهی داریوش، بَکَرَدوش (Bakaradduš) کارگزار منطقه مَتَنَن، به فرمان مردوکَه، ده لیتر از نوعی غله که در متون سومری با علامت ŠE.GIG آمده است، بههمراه ده لیتر غلهای دیگر با ماهیتی نامشخص که در گزارش هلوک (1996, p. 353) با نشان سومری ŠE.X مشخص شده، به دو زن که نوزاد پسر زاییده بودند، تخصیص داده است. در مقابل، زنی که دختری به دنیا آورده بود، به میزان نیم لیتر از غله نوع نامشخص ŠE.GIG و نیم لیتر از نوع نامعلوم ŠE.X دریافت کرد. این سه زن، کارگران پَشَپ ایرتَشدونَه در منطقۀ مَتَنَن بودند. این اسناد گوناگون نشان میدهند که این جیرههای تکمیلی علاوهبر جیرههای معمول، به مادران امکان میداد تا سریعتر بهبود یابند و نوزادان خود را بهتر تغذیه کنند، بهویژه که تغذیه نوزادان از شیر مادر در این دوران مرسوم بوده است (Briant, 1996/1378, p. 723).
نتیجهگیری
با تکیه بر تحلیلهای دقیق و شواهد مستندی که در این پژوهش ارائه شد، اکنون میتوان به یک جمعبندی نظاممند و تحلیلی دست یافت که زوایای گوناگون نقش ایرتَشدونَه را در ساختار اداری و اقتصادی شاهنشاهی هخامنشی روشن میسازد. فرضیۀ اصلی پژوهش، مبنیبر اینکه ایرتَشدونَه از جایگاهی مستقل، نهادینه و کارآمد در ساختار اقتصادی و اداری هخامنشیان برخوردار بوده، با اتکا به دادههای اسنادی و منابع تاریخی بهروشنی تأیید میشود. برخلاف تصور رایج از زنان درباری بهعنوان چهرههایی تشریفاتی و حرمنشین صِرف، شواهد نشان میدهد که ایرتَشدونَه مسئولیتهای اجرایی و مالی گستردهای داشته است. او مالک اراضی بسیاری در مناطق مختلفی همچون کوکنَکَن، مَتَنَن و میرَندو/اورَندوش بود و ازطریق شبکهای از کارگزاران اختصاصی، بر توزیع جیرهها، دریافت کالاها و حسابرسی منابع، نظارت مستقیم داشت. استفاده از مُهر شخصی، صدور مستقل احکام مالی، مدیریت املاک خصوصی در قالب اَولهیها و مشارکت مداوم در سفرهای نظارتی، مؤید آن است که نقش ایرتَشدونَه در نظام حکمرانی هخامنشی، کاملاً سازمانیافته و نهادینه بوده است. ایرتَشدونَه مسئولیتهایی مشخص در حوزههای مدیریتی و اقتصادی بر عهده داشته است. جیرههای ماهانه را تعیین میکرد، عملکرد کارکنان را ارزیابی و حتی در برخی مواقع شکایتهای مالی را پیگیری میکرد. بهکارگیری نظام حسابداری دقیق، واگذاری مسئولیت به مقامات محلی، استفاده از ذخایر اختصاصی برای ضیافتها یا مصرف سالیانه، و نقش او در نهاد «خوان شاه»، همگی گویای فعالیت او در قالب یک نهاد مالی و اداری تقریباً مستقل است. افزونبر این، نظام جیرهدهی ویژه برای زنان باردار یا مادران دارای فرزند پسر، نشاندهندۀ تأثیر ایرتَشدونَه بر حوزههای اجتماعی و نقش او در کارکردهای حمایتی نیز هست. این پژوهش ازنظر روششناسی نیز حائز اهمیت است؛ چراکه با عبور از روایتهای ثانویۀ یونانی و تکیه بر تحلیل مستقیم اسناد ایلامی تختجمشید، توانسته است تصویری دقیقتر از جایگاه ایرتَشدونَه در ساختار اقتصادی شاهنشاهی هخامنشی ارائه دهد. بر این اساس، ایرتَشدونَه را باید نهفقط بهعنوان همسر داریوش و دختر کوروش، بلکه بهمثابۀ یکی از مدیران اقتصادی مقتدر و کارآمد این دوره تلقی کرد که بر پایۀ مشروعیت سیاسی و جایگاه خاندانی خود، نقش فعالی در ادارۀ کشور ایفا میکرد. در آینده با انتشار کامل الواح تختجمشید، بیتردید شناخت ما از ابعاد دیگر ملکه ایرتَشدونَه، گستردهتر خواهد شد.
[1]. مَتَنَن (Matannan)حدود بیست بار در الواح تختجمشید ذکر شده و ارتباط نزدیکی با کوکنَکَن دارد. این منطقه به تولید محصولات کشاورزی، بهویژه دانۀ تَرمو، معروف بوده و توزیع جیره در آن، نادر است (ارفعی، 1387، ص. 53).
.[2] مَتِزیش (Matezziš) پساز تختجمشید، مهمترین مرکز در فارس بود و هشتاد و هفت بار در متون ذکر شده است؛ یعنی سه برابر بیشتر از شیراز (ارفعی، 1387، ص. 23). در الواح بارو، نیمی از متون دربارۀ مَتِزیش به جیرههای ویژه و منظم برای گروههای کاری اختصاص دارد (ارفعی، 1387، ص. 25).
[3]. کوکنَکَن (Kuknakan) واقع در نزدیکی انشان، از جنوب با شیراز و از شرق با مَتَنَن هممرز بود (ارفعی، 1387، ص.50).
[4]. کِم (kem) معنای نامشخصی دارد. ممکن است درزمینۀ ذخایر غلات تَرمُو و میوهها باشد (Hallock, 1969, p.697).
[5]. در تختجمشید، تخصیص جیرهها توسط تقسیمکنندهها انجام میشد؛ اما مقامات عالیرتبهای مانند پَرنَکَه و شاه، این کار را مستقیماً مدیریت میکردند (Aperghis, 1999, p. 169). ایرشِنَه در سال بیست و یکم پادشاهی داریوش بهعنوان تقسیمکننده ارشد، مسئول صدور اسناد جیرهبندی بود (Aperghis, 1999, p. 171).
[6]. Umi
[7]. حسابدار (Accountant) مسئول جمعآوری محصولات بهعنوان مالیات و نظارت بر حملونقل آنها بود (Aperghis, 1999, p. 192).
[8]. Darizza
.[9] پَرنَکَه (Parnakka) برادر ویشتاسپَه و عموی داریوش، در دورۀ فرمانروایی داریوش (497-۵۰۶ قم) نقش مهمی در سازمانهای اداری هخامنشی داشت. او مسئول تأمین نیازهای خاص شاه و دربار در مواقع ویژه بود (Briant, 1996/1378, p. 788).
.[10]هَرِنَه (Harrena) متصدی گلههای احشام در دورۀ داریوش بود و از سال 501-۵۰۶ قم این سمت را داشت (PF 6764, PF 1795).
.[11]متنهای آذوقۀ شاهی یا گروه J در بردارندۀ گونههای مختلفی از کالا هستند که برای شخص داریوش بزرگ و اعضای خانوادهاش فراهم شدهاند. در این دسته افزونبر خود شاه از ایرتَشدونَه همسر وی، ارشامَه پسرش و بانویی به نام ایردَبَمَه نام برده میشود (ارفعی،1387، ص. 42).
[12]. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft
[13]. هونَر (Hunar) در متون بابلی و ایلامی با نامهایی مانند Huhnur یا Hunnir نیز شناخته میشود. موقعیت مکانی احتمالاً در درۀ تنگکمان است که ناحیۀ فهلیان را به اردکان و از آنجا به شیراز وصل میکند. این ناحیه محل دریافت، ذخیرهسازی، و توزیع گستردۀ غله، دانۀ تَرمو و آبجو بوده و نقش مهمی در تأمین نیازهای دربار و نهادهای دولتی داشته است (ارفعی،1387، ص. 117).
.[14] لیدومَه (Liduma) با هشتاد بار تکرار، پنجمین مکان پرتکرار در الواح تختجمشید است و ارتباط نزدیکی با هونَر، هیدَلی و میرَندَو دارد، همچنین بهندرت در متون جیرهبندی برای سفر ذکر شده؛ اما بهعنوان توقفگاهی معمولی در جادۀ اصلی شوش به تختجمشید شناخته میشود (ارفعی،1387، ص. 110).
.[15] ایرشِنَه (Iršena) بین سالهای498-505قم، بهعنوان کوردَبَکَش (تقسیمکنندۀ ارشد) در دورۀ داریوش بزرگ فعالیت میکرد. او زیر نظر پَرنَکَه و زیشَویش، وظیفۀ صدور فرمانها و نیز نظارت بر توزیع جیرهها را بر عهده داشت و ازطریق اسناد مُهرشدۀ «هَلْمی» فرمانهای خود را ابلاغ میکرد. او مسئول سهمیهبندی و نظارت بر توزیع مواد غذایی به کارگران زن در نواحی مختلف مانند هیدَلی و لیدومَه بود (PF 1368, PF 1946, PF 1184, PF 1128).
[16]. زَنَم (Zānam) نوعی پاداش ویژه است (Safaee, 2025, p. 35).
[17]. هیدَلی (Hidali) پنجاه و یک بار در متون تختجمشید ذکر شده است. این مکان بیشتر در متون جیرهبندی برای سفر آمده و بهعنوان توقفگاهی مهم در مسیر تختجمشید به شوش عمل میکرد (ارفعی،1387، ص. 106).
)