https://jhr.ui.ac.ir/ پژوهش های تاریخی fa daily 1 Sat, 22 Nov 2025 00:00:00 +0330 Sat, 22 Nov 2025 00:00:00 +0330 https://jhr.ui.ac.ir/article_30331.html https://jhr.ui.ac.ir/article_30040.html پژوهش حاضر با هدف واکاوی و تحلیل خاستگاه اجتماعی واقفان شهر ساری در دورۀ قاجار پیشامشروطه، و با تمرکز بر بررسی القاب و مشاغل مندرج در اسناد وقفی این دوره سامان یافته است. در این اسناد، اطلاعات خاستگاه اجتماعی واقفان و پدرانشان استخراج شده و مبنای تحلیل قرار گرفته است. روش تحقیق استفاده‌شده در این مقاله، تحلیل محتوای کیفی اسناد تاریخی است و داده‌ها ازطریق داده‌کاوی ۲۶۸ سند وقفی برجای‌مانده از این دوره گردآوری شده‌ است. در طی این دوره طیف گسترده‌ای از اقشار اجتماعی، از پیشه‌وران، اصناف و بازرگانان گرفته تا عالمان دینی، مالکان محلی و برخی چهره‌های ممتاز شهری، در فرایند وقف مشارکت داشته‌اند. تنوع القاب و مشاغل به‌کاررفته در اسناد، بیان‌کنندۀ گوناگونی جایگاه طبقاتی واقفان و بازتاب‌دهندۀ ساختار چندلایۀ جامعة سنتی ساری در این دوره است. ثبت مشاغلی نظیر «بزاز»، «آهنگر»، «بقال»، «ارسی‌دوز»، «عطار» و «تاجر» گویای نقش‌ برجستة طبقات متوسط شهری در ایجاد موقوفات است. یافته‌ها نشان می‌دهد وقف در ساری عصر قاجار، عرصه‌ای برای بازتولید منزلت و جایگاه اجتماعی فرد و بازتابِ ساختار و تعلق طبقاتی چندلایه‌ای بوده که با مشارکت گستردۀ اصناف، دین‌داران، زنان و خرده‌مالکان، فراتر از انحصار نخبگان سنتی عمل کرده است. این نهاد، هم‌زمان آیینۀ تحولات اجتماعی شهر در آستانۀ مشروطه و ابزاری برای تثبیت هویت گروه‌های مختلف بوده است. https://jhr.ui.ac.ir/article_30041.html تیمور به‌عنوان وارث الوس جغتایی در اواخر قرن هشتم هجری، از ماوراءالنهر به قلمرو ایلخانی یورش آورد و پس‌از شکست حکومت‌های محلی آل‌مظفر و آل‌جلایر، منطقۀ خوزستان را در اختیار گرفت که تا حدود نیم‌قرن بعد، تحت فرمان نوادگان وی باقی ماند. ظهور مشعشعیان، بلافاصله بعداز تیموریان نشان می‌دهد که آنان به‌واسطۀ شیوۀ حکومت و نوع عملکرد، زمینۀ لازم را برای رشد و بسط نهضت مشعشعیان فراهم آورده‌اند. به‌علت کمبود داده‌های تاریخی در باب حوادث خوزستان در قرن نهم هجری، به این موضوع کمتر توجه شده است؛ لذا در این پژوهش تاریخی سعی می‌شود تا با رویکرد توصیفی-تحلیلی، ازطریق مقایسۀ منابع و نقد روایات، ضمن تبیین چگونگی حاکمیت تیمور و تیموریان در خوزستان، به این پرسش پاسخ ‌دهد: حاکمیت تیموریان بر خوزستان چه پیامدهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را در پی داشت؟ این مطالعه نشان می‌دهد که به‌واسطۀ عواملی همچون موقعیت و شرایط جغرافیایی منطقه، وجود رقبای سیاسی متعدد و جز آن، حکومت تیموریان بر خوزستان تقریباً هیچ‌گاه استحکام نیافت. از طرف دیگر، در برخورد و تعامل حکمرانان تیموری در خوزستان با ساکنان و اهالی منطقه، اغلب از شیوۀ «غارت» و «مصادره» استفاده می‌کردند؛ ازاین‌رو، حاکمیت تیموریان بر خوزستان، تأثیرات شگرفی در اوضاع منطقه داشت که از آن میان می‌توان به ناامنی اجتماعی، رکود اقتصادی ناشی از آسیب‌های وارده به بخش کشاورزی، کاهش تجارت و آسیب به ایلات منطقه، و ازنظر فرهنگی، رشد تشیع، مرکزیت یافتن شوشتر برای تشیع و شیعیان، رونق فزون‌تر تصوف و منجی‌گرایی در منطقه اشاره کرد که این سه جریان زمینه‌های ظهور نهضت مشعشعیان را فراهم ساخت.  https://jhr.ui.ac.ir/article_30194.html در کتاب الملاحم و الفتن سید بن طاووس گزاره‌ای ذکر شده است که در آن کعب الاحبار را از اصحاب برگزیدۀ امیرالمؤمنین(ع) معرفی کرده است. با تتبع در مصادر روشن می‌شود که نظیر این گزارش در هیچ‌یک از مصادر متقدم فریقین یافت نمی‌شود؛ ازاین‌رو این روایت، در ردیف شذوذ اخبار (گزارش‌های نادر و غیرمتعارف) جای می‌گیرد. با بیان این مسئله، می‌توان دو سؤال را تدقیق کرد: الف) چرا سید بن طاووس، کعب الاحبار را در شمار خواص یاران امیرالمؤمنین(ع) آورده است؟ ب) چه شواهد و دلایلی وجود دارد که ناقضِ گزارش سید بن طاووس مبنی‌بر اینکه کعب ‌الاحبار در ردیف یاران برگزیدۀ امام علی(ع) است؟ پژوهش حاضر بر این فرضیه مبتنی است که سید بن طاووس در حُسن‌ظن و تسامح مذهبی به کعب الاحبار افراط کرده است. این نوشتار می‌کوشد در مطالعه‌ای تاریخی با روش توصیفی‌تحلیلی، اعتبار روایت الملاحم و الفتن سید بن طاووس را دربارۀ معرفی کعب الاحبار در ردیف خواص اصحاب امیرالمؤمنین(ع) ارزیابی و نقد کند. نتایج این پژوهش تاریخی نشان می‌دهد سید بن طاووس دربارۀ تشیع کعب الاحبار دچار خطای تاریخی شده است. جهت‌گیری گزارش سید بن طاووس دربارۀ کعب الاحبار بیش از آنکه بر واقعیتی عینی در بستر تاریخ اسلام منطبق باشد با تصوری که خوشایند ذهن سید بن طاووس از کعب الاحبار بوده است، همسوست؛ در نتیجه گزارش سید بن طاووس، بدون اتقان و اعتبار تاریخی کافی، محل تردید و مردود است. https://jhr.ui.ac.ir/article_30145.html رویکرد کلامی- تاریخی ازجمله رویکردهای رایج در نگارش سیرۀ نبوی است که تبیین مؤلفه‌های آن با بررسی دو کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت نوشتۀ علی دوانی و تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام) اثر مهدی پیشوایی در این نوشتار مورد توجه قرار گرفته است. بدین قرار پرسش این خواهد بود: رویکرد کلامی-تاریخی چیست و چه بازتابی در دو اثر تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت علی دوانی و تاریخ اسلام مهدی پیشوایی یافته است؟ برای پاسخ به این سؤال، دو اثر یادشده به روش تحلیل محتوا و به‌صورت مقایسه‌ای واکاوی و روشن شد که رویکرد کلامی-تاریخی رویکردی دوگانه است که وامدار تاریخ و کلام است، با این توضیح که تکیۀ اصلی آن بر کلام بوده و نویسندگان به‌دنبال ارائۀ الگویی مبتنی‌بر باورهای کلامی بوده‌اند. همچنان که روشن شد تمرکز بر تاریخ مقدس، تکیه بر باورهای کلامی، بهره‌گیری از شواهد و روش تاریخی، تحفظ بر باورهای کلامی، پرداختن به معجزات، بازنمایی نقش حضرت علی(ع) در صدر اسلام و نقد شبهات مستشرقان از ویژگی‌های رویکرد کلامی-تاریخی است. ازسویی، تخطی از الزامات تاریخ‌نگاری، ابزاری دیدن تاریخ و خلط کلام با تاریخ از نقدهایی است که به این روش وارد شده است. https://jhr.ui.ac.ir/article_30227.html کمبود نان در دهۀ ۱۳۲۰ یکی از شدیدترین بحران‌های معیشتی ایران در دوران جنگ جهانی دوم بود و در استان فارس ابعاد گسترده‌تری یافت. هرچند نشانه‌های کوتاهی در تولید و توزیع غلات از اواخر دوران رضا شاه آشکار شده بود، اشغال نظامی ایران در سال ۱۳۲۰ و بهره‌برداری نیروهای متفقین از منابع داخلی، این کمبودها را به بحرانی فراگیر تبدیل کرد. مسئلۀ اصلی این پژوهش، تبیین ریشه‌ها و سازوکارهای چندعاملی کمبود نان در فارس طی سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۴ است؛ موضوعی که باوجود اهمیت، در مطالعات پیشین کمتر به‌صورت مستقل و منطقه‌محور بررسی شده است. پرسش اصلی آن است که چه عواملی در سطوح محلی و ملی در شکل‌گیری و تشدید بحران نان فارس نقش داشتند. هدف مقاله، تحلیل این مجموعه‌عوامل و تبیین نقش تعامل آن‌ها در شکل‌گیری این بحران‌های غذایی جنوب ایران است. پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و براساس اسناد دست‌اول سازمان اسناد ملی ایران، مکاتبات اداری، گزارش‌های محلی، مذاکرات مجلس، روزنامه‌های هم‌عصر و پژوهش‌های متأخر انجام شده است. داده‌ها در محورهای تولید، توزیع، حمل‌ونقل، امنیت، مداخله‌های خارجی و مدیریت اداری طبقه‌بندی و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که اشغال نظامی ایران و استفادۀ گستردۀ متفقین از شبکه‌های حمل‌ونقل و غلات داخلی، همراه با خشکسالی، کاهش تولید، طغیان آفات، مهاجرت‌های گسترده، احتکار، فساد اداری و ناامنی راه‌ها، مجموعه‌ای از عوامل درهم‌تنیده را پدید آوردند که بحران را تشدید کردند. https://jhr.ui.ac.ir/article_29939.html شاه‌اسماعیل با بازگرداندن یکپارچگی سیاسی-سرزمینی ایران و بازنشر اندیشۀ ایران‌شاهی شاه تمامیت‌خواه، الگوی رفتاریِ سیاسی، نظامی و فرهنگی بنیان نهاد، که تا دوران معاصر ادامه دارد. اهمیت شناخت الگوی رفتاری، سبب گرایش نویسندگان مقاله به رصد کنشگری به هنگام خروج از گیلان، و سیر و گذار از رهبری فردی فرقه‌ای، به قدرت نهادینۀ دولتی شده است. وجهی به‌مانند آنچه لازمۀ فرمانروایی شاه ایرانی است. نوشتار با به پرسش گرفتن عناصر اندیشۀ ایران‌شاهی شاه‌اسماعیل، و چرایی اعلام مذهب رسمی تشیع، به سنجش کارنامۀ کنشگری او، به‌ترتیب رخدادها و بر پایۀ تفسیر بن‌نوشته‌های تاریخی، یعنی متون اصلی تاریخی سده‌های نهم و دهم هجری پرداخته است. داده‌ها نشان از جایگاه مذهب رسمی، به‌عنوان ابزار یکپارچگی سیاسی، پس‌از برنشستن تختگاه تبریز و بازنشر اندیشۀ ایران‌شاهی است. در ادامه، شاه‌اسماعیل با بازگشت به اندیشۀ ایرانشهری و هویت باستانی، برگزاری جشن‌های ایرانی، شاهنامه‌نویسی، و به‌کارگیری ایرانیان در تقابل با قزلباش، به یکپارچگی سیاسی-سرزمینی ایرانشهر ساسانی نزدیک شد، و اندیشۀ شاه ایرانی خارج‌شده از سایۀ دین را، به گفتمانی تأثیرگذار و عامل تغییر تبدیل کرد. موضوعی که تاکنون با توجه ویژه به کرانۀ دین، از شاخصه و ابزارهای شاه ایرانی در پیوند با دولت نادیده گرفته شده است. روش پژوهش به جهت شناخت گذار شاه‌اسماعیل از مراحل سه‌گانه، پدیدارشناسی هرمنوتیک است. https://jhr.ui.ac.ir/article_30137.html برغم پژوهش‌های فراوانی که دربارۀ زندگی سیاسی، عملکرد و نوع حکمرانی امیرکبیر صورت گرفته است دامنۀ اختلاف‌نظرها دربارۀ او همچنان رو به افزایش است. این اختلاف‌نظرها بیش از همه دربارۀ الگوی حکمرانی و نوع دولت مطلوب امیرکبیر شکل گرفته است. همین امر به چالشی مهم در میان امیرکبیرپژوهان و صاحب‌نظران تاریخ معاصر تبدیل شده است. صاحب‌نظران به این پرسش که ایدۀ امیرکبیر برای سامان‌دهی نظام سیاسی ایران چه بود و او در این میدان چگونه عمل کرد، پاسخ‌های متفاوتی داده‌اند و دیدگاه‌های مختلف و معارضی در این باره شکل گرفته است. از همین رو، این موضوع، همچنان مساله‌ای جدی و اندیشیدنی است. این مقاله نیز به همین مساله می‌پردازد. به همین منظور، نگارنده ابتدا به شناسایی مهمترین ایده‌های مطرح شده دربارۀ نوع حکمرانی امیرکبیر و دولت مطلوب او می‌پردازد. سپس این ایده‌ها را نقد می‌کند. از میان دیدگاه‌های مطرح شده، این مقاله به آرای رابرت گرنت واتسن، فریدون آدمیت، محمدعلی اکبری و داود فیرحی می‌پردازد. علت انتخاب آنها تفاوت دیدگاه‌های آنها است. این مقاله بدون آنکه هیچ یک از این دیدگاه‌ها را بپذیرد می‌کوشد نگاه متفاوتی دربارۀ الگوی حکمرانی مطلوب امیرکبیر مطرح کند و بر دامنۀ این اختلافات بیافزاید. یافته‌های تحقیق نشان می-دهد که هیچ یک از ایده‌های مطرح شده (یعنی استبداد منور، سلطنت منتظم، حکمرانی اقتدارگرا، سلطنت مشروطه) با توجه به شرایط جامعۀ ایران آن روز کارآمد نیستند. لذا باید ماهیت دولت مورد نظر امیرکبیر و عملکرد او را در چارچوب گام‌های آغازین جهت تشکیل دولت مطلقه در ایران فهم کرد. https://jhr.ui.ac.ir/article_30246.html با ملی شدن صنعت نفت و بروز اختلاف میان ایران و انگلستان، دولت انگلستان با ادعای مالکیت بر نفت ایران، از فروش نفت این کشور جلوگیری کرد. در واکنش به این وضعیت، دولت دکتر مصدق برای حفظ استقلال سیاسی و کاهش وابستگی مالی به نفت، تصمیم گرفت بودجه دولت را تا حد امکان از مسیرهایی غیر از درآمدهای نفتی تامین کند. بر این اساس، سیاست افزایش صادرات غیرنفتی و کاهش واردات غیرضروری در دستور کار برنامه‌های اقتصادی این دولت قرار گرفت و اقداماتی برای بهبود تجارت خارجی کشور انجام شد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر اسناد منتشر نشده‌ی آرشیو ملی ایران، اسناد وزارت امور خارجه و آمارهای رسمی اداره کل گمرک، به بررسی و تحلیل اقدامات دولت در زمینه بهبود تجارت خارجی می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اقداماتی چون توسعه تولیدات داخلی، طبقه-بندی کالاهای وارداتی و صادراتی، ایجاد نهادهای تسهیل‌گر و گسترش روابط پایاپای با دیگر کشورها، به افزایش صادرات غیرنفتی و بهبود تراز تجاری در دوره مورد مطالعه انجامید. مقایسه آمار گمرکی این دوره گویای آن است که این سیاست‌ها تا حدی در جبران کاهش درآمدهای نفتی موفق بود. در نتیجه، دولت دکتر مصدق در شرایط بحران اقتصادی توانست بودجه‌ی کشور را بدون اتکا به درآمدهای نفتی مدیریت نماید و تجربه‌ای مهم در بهره‌گیری از ظرفیت‌های غیرنفتی اقتصاد ایران بر جای گذارد. https://jhr.ui.ac.ir/article_30268.html پژوهشهای مستشرقان دارای شاخه های مختلفی است که مطالعات اسلامی یکی از شاخه های آن محسوب می شود و خود دارای جریان هایی از جمله تجدید نظر طلب و میانه رو است.کرون با همکاری کوک کتاب هاجریسیم را نوشت و ‌شان آنتونی اقدام به نگارش کتاب محمد و امپراتوری ایمان کرد. تلاش نویسندگان دو کتاب بر بازتعریف سیره نبوی و تاریخ اسلام در دوره معاصراست.پژوهش حاضر که به شیوه نقد و تحلیل با استفاده از منابع کتابخانه ای است؛درصدد است تابازتعریف سیره نبوی و تاریخ اسلام از دیدگاه نویسندگان مذکور که نماینده جریان های تجدید نظر طلب و میانه رو می باشند را بررسی کند و تلاش دارد که به این سوال پاسخ دهد که چه تفاوت ها و شباهت هایی در دو کتاب هاجریسیم و محمد و امپراتوری ایمان در بازتعریف سیره نبوی و تاریخ اسلام وجود دارد؟ فرضیه پژوهش آن است که هاجریسیم با استفاده از ویژگی ها و شیوه های جریان تجدید نظر طلب در تاریخ نگری و تاریخ نگاری اسلامی سعی دارد تا رویکردی افراطی ،شکاک و عدم اعتماد به منابع سیره و تاریخ اسلام داشته باشد و با استناد به منابع غیر اسلامی همزمان فکت های نوینی را ایجاد نماید. درحالی که کتاب محمد و امپراتوری ایمان تلاش دارد با استفاده از ویژگی ها و شیوه های جریان میانه رو؛ بایک نگاه تاریخی معقول به منابع سیره نبوی و تاریخ اسلام داشته باشد. شایان توجه است که جریان میانه رو نیز بعضی از شیوه ها و مبانی جریان تجدید نظر طلب را پذیرفته است. https://jhr.ui.ac.ir/article_30327.html پس از تأسیس پادشاهی صفویه توسط شاه اسماعیل اول، بهره‌گیری از تبری برای ایجاد تمایز مذهبی، موجب شکل‌گیری گروهی به نام تبرائیان شد که وظیفه اظهار تبری و مجازات سرپیچی‌کنندگان از آن را برعهده داشتند. رفتارهای تبرائیان در این دوره، تأثیرات دینی و سیاسی در داخل و خارج از قلمرو ایران داشت که نیاز به بررسی و تحلیل دارند. این مقاله در بررسی این مسئله به این سؤال اصلی می‌پردازد که: «نقش و تأثیر سیاسی و مذهبی تبرائیان در حکمرانی صفویه چگونه بود؟» این پژوهش با روش کتابخانه‌ای به این سؤال پاسخ می‌دهد. نتایج به دست آمده نشان می‌دهد تبرائیان در دوره ابتدایی صفویه گروهی در خدمت حکومت بودند که پروژه تغییر مذهب در ایران را دنبال می‌کردند. اظهار تبری در همراهی با لشگر نظامی صفویان، مجالس دینی و حکومتی و همراهی علما و امرا از وظایف آنها بود. رفتارهای تبرائیان در این دوره به تقابل‌های سیاسی صفویه با ازبکان و عثمانی رنگ مذهبی داد و فتواهای تکفیری علیه شیعه را شدت بخشید. همچنین آزارها و سخت‌گیری‌ها را برای شیعیان در خارج از قلمرو ایران بیشتر نمود. تبرائیان بعد از دوره محرومیت و ممنوعیت در دوران پادشاهی اسماعیل دوم، به مرور نقش حکومتی خود را از دست دادند و به واسطه واگذاری امور دینی به علما، در جامعه مذهبی شیعه ادغام شدند. https://jhr.ui.ac.ir/article_30332.html وثائق‌نگاری به عنوان یکی از متون تاریخی با موضوع حقوق شرعی کمتر مورد توجه تاریخ پژوهان قرار گرفته است. این متون داده‌های زیادی در حوزه اقتصادی و اجتماعی دارد که در کنار متون تاریخنگاری و منشات‌نگاری و متون ادبی، وجوه مبهم روندهای تاریخی را نشان دهد. وثائق‌نگاری از نظر نگارش شبیه منشات‌نگاری است، ولی از نظر موضوعی و محتوایی تفاوت زیادی بین آنها وجود دارد. این مقاله سعی دارد با تحلیل تاریخی متن‌محور، اهمیت رساله اسفراینی را از نظر موضوعی، ساختاری و محتوایی تحلیل کند. عبدالمومن احمد اسفراینی به عنوان قاضی/منشی خوش-نویس با خلق رساله کم حجم بدیع، گام مهمی در وثائق‌نگاری با عنوان صکوک‌شرعیه برداشته است. رساله «منشات و صکوک» او از سه بخش آئین و قواعد انشاء، رسائل و صوک‌شرعیه تشکیل شده است و با پیوند بین منشات‌نگاری و وثائق‌نگاری این دو حوزه را به هم نزدیک ساخته است. هرچند او در پیوند این دو حوزه از ابزار خوشنویسی بهره برده اما موفق عمل نکرده است. حجت‌های چهارده‌گانه او بیشتر ناظر بر وجوه حقوق تجاری و اجتماعی است که هم در دسته‌بندی و هم در موضوع نسبت به وثائق نگاری پیشینیان موفق عمل کرده است. شناسائی و تحلیل جایگاه این اثر ارزشمند می‌تواند خلاء موجود را پر نماید و داده‌های ارزشمندی به دانش تاریخ حقوق تجاری و تاریخ اجتماعی ارائه دهد. عرصه جدیدی برای تاریخ‌شناسی در ارتباط علمی با رشته حقوق ایجاد کند. https://jhr.ui.ac.ir/article_30333.html چکیده سرزمین ایران یکی از مهمترین کهن بوم‌های جامعه انسانی را به خود اختصاص داده است. در این کشور حماسه و اساطیر به گونه‌ای در هم تنیده ساختار فکری و جهان‌بینی گذشتگان این تبار را نشان می‌دهد. موضوع آفرینش و مانایی سرزمین به عنوان نشانه هایی می باشند که ایرانیان با خرق عادت و بهره گیری از رادمردی پهلوانان خود، در جهت حراست از آن گام برداشته اند. آنها با پرداختن به چنین موضوعاتی تلاش کرده اند که در حفظ تاریخ و پیشنه خود قدم هایی شایان بردارند. در این پژوهش که به صورت تطبیقی بر اساس داده‌های کتابخانه ای ترسیم شده است، سعی گردیده تا بازنمودی از اسطوره‌ها و حماسه‌های ایرانی با تمرکز بر خاندان پیشدادی در نسخ تاریخی دو دوره باستان و صفویه مورد مطالعه قرار گیرد. نتایج به دست آمده از این تحقیق نشان می‌دهد که عنصر دین در اندیشه هستی شناسانه مکتوبات تاریخی دو دوره نقش اساسی داشته و بخشی از توصیفات مربوط به پادشاهان را مانند نسب افرادی مانند کیومرث و جمشید و دوران زندگانی آنها را دستخوش تغییر کرده است، هرچند بن‌مایه و چارچوب شرح وقایع، دارای مضامینی یکسان هستند. مطالعات در این باب خود را در عناصری همچون؛ نقش وراثت در مانایی حکومت، نمادسازی از پادشاهان پیشدادی، تمدن سازی ایرانیان، کُنش افراد به عنوان ایجاد کننده سرنوشت آنها، نشان داده است. واژگان کلیدی : اسطوره، پیشدادیان، دوره باستان، دوره صفویه، حماسه https://jhr.ui.ac.ir/article_30334.html منطقه قره‌باغ، به‌سبب قرار گرفتن در کانون مناقشات سیاسی و اجتماعی در سه قرن اخیر، از یک‌سو دستخوش دگرگونی‌های گسترده در ساختار سیاسی و اجتماعی خود شده و از سوی دیگر، اشکال گوناگون و متنوعی از نظام‌های اداری و شیوه‌های حکمرانی را تجربه کرده است. ترکیب این موضوع با رویکردها و بینش‌های متنوع مورخان، به پیدایش روایت‌های تاریخی متعارض و گاه متناقضی درباره تاریخ این منطقه انجامیده است. در این میان، چهار دفتر دیوانی و گزارش اداری متواتر از دوره‌های صفوی (دفتر اجمال،۱۰۰۳هـ.ق/۱۵۹۵م)، عثمانی (دفتر مفصل، ۱۱۴۴هـ.ق/۱۷۲۳م ) و روسی (سرشماری‌های ۱۸۲۳ و ۱۸۸۶م) به عنوان منابعی منحصر به فرد در دسترس هستند که از حیث استمرار و دقت داده‌ها در سطح منطقه‌ای، کم‌نظیر می‌باشند. این آثار می‌توانند به عنوان منابعی مهم در جهت تکمیل روایت‌های متناقض و یا مبهم تاریخی راهگشا باشند. پژوهش حاضر درصدد پاسخگویی به سه پرسش اساسی است: نخست، ماهیت و اهداف تنظیم این دفاتر و روش‌شناسی احصاء داده‌ها. دوم، روند تغییرات محتوایی و ساختاری مندرجات آن‌ها در گذر زمان چگونه بوده است؟ سوم، نسبت اطلاعات این دفاتر با تحولات سیاسی-اجتماعی و گزارش‌های تاریخی معاصر چگونه است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد هر یک از این دفاتر، بازتاب‌دهنده منطق اداری و سیاست‌های حکومتی زمان خود بوده و تحولات ساختاری در نظام‌های حکمرانی و ترکیب جمعیتی منطقه را منعکس می‌کند. اختلافات موجود در داده‌ها، بیش از آن که تابعی از تحولات وقت باشند، ناشی از تفاوت اهداف و سازوکارهای اجرایی هر دوره بوده و مطالعه تطبیقی آن‌ها به درک عمیق‌تری از تاریخ اجتماعی و اداری قره‌باغ می‌انجامد. https://jhr.ui.ac.ir/article_30352.html منطقه خلیج فارس و آتلانتیک، در سده‌های 18-20م، نقش مهمی در نظام جهانی برده‌داری داشته و بازرگانان آن، به تجارت بردگان شرق و غرب آفریقا می‌پرداختند؛ اما، تجارت برده در این دو ناحیه با تفاوت‌های اساسی در زمینه‌های اقتصادی، سیاسی-نظامی، و جغرافیایی روبه‌رو بوده که موجب شکل‌گیری الگوهای متمایزی در ساختار و کارکرد این تجارت گردید. بریتانیا از عوامل تعیین‌کننده در تجارت برده خلیج فارس و آتلانتیک بوده و از این‌رو، پژوهش حاضر با هدف بررسی رویکرد بریتانیا در تجارت برده این دو ناحیه انجام‌گرفته و به‌دنبال بررسی و مقایسه شیوه‌های تجارت برده، قیمت‌گذاری، شرایط زندگی و حقوق بردگان، مسیرهای تجاری و رویکرد بریتانیا در دو منطقه بوده‌است. پرسش اصلی بر این پایه استوار است: «تفاوت در ساختارهای اقتصادی و منطقه‌ای خلیج فارس و آتلانتیک، چگونه موجب تمایز رویکرد بریتانیا در کنترل تجارت برده در آفریقا گردید؟» این پژوهش با استفاده از روش تاریخی و رویکرد تحلیلی-تطبیقی، به بررسی داده‌ها و شواهد تاریخی، از خلال منابع مکتوب و اسناد رسمی می‌پردازد. یافته‌ها نشان‌دهنده آن است که سیاست بریتانیا در هر دو منطقه بر پایه منافع استعماری و اهداف اقتصادی-نظامی و ویژگی‌های سیاسی-اقتصادی منطقه شکل‌گرفت. در آتلانتیک، حضور مستقیم بریتانیا ناشی از رقابت اقتصادی با دیگر قدرت‌های اروپایی و نیاز به نیروی کار بود؛ درحالی‌که در خلیج فارس و شبه‌قاره هند، انگیزه‌های استراتژیک و سیاسی-نظامی بریتانیا، این حکومت را به ایفای نقش واسطه‌ای و کنترلگر سوق‌داد. تفاوت ساختارهای سیاسی-اقتصادی و ژئوپلیتیکی دو منطقه، موجب تفاوت معنادار در شیوه مداخله و سیاست‌گذاری و عملکرد بریتانیا در قبال تجارت برده گردید. https://jhr.ui.ac.ir/article_30357.html نشستن در فرهنگ ایرانی از قدیم با آداب و شکوه خاصی همراه بوده است، تا جایی که ایرانیان برای رفت‌و‌آمد با یکدیگر نیاز به فراگیری این آداب داشته‌اند. فرهنگ نشستن (Sitting culture) در میان جوامع از آداب‌ورسوم و عوامل اجتماعی تأثیر می‌گیرد و عاملی برای تفاوت‌های فرهنگی جوامع با یکدیگر محسوب می‌شود و لذا در بعد سیاسی زمینه اختلاف‌نظرهای تشریفاتی و دیپلماتیک را فراهم می‌آورد. فرهنگ نشستن و آداب مربوط به ترتیب و تقدم جلوس از دیرباز عاملی برای تفاوت فرهنگی کشور ایران با جوامع اروپایی بوده است. این مقاله درصدد است ضمن طرح مسئله آداب نشستن در ایران عصر قاجار، به تأثیر سبک نشستن در روابط تشریفاتی ایران با کشورهای خارجی و اصولاً دیدگاه اروپاییان به فرهنگ نشستن ایرانیان بپردازد و به پاسخ این سؤالات بپردازد که فرهنگ نشستن در ایران عصر قاجار به چه سبکی بوده است؟ سبک نشستن ایرانیان چه تأثیری در روابط خارجی داشته است؟ ورود مصنوعاتی همچون صندلی چه تغییری در دستورالعمل‌های تشریفاتی ایجاد کرده است؟ اهمیت این موضوع از جهت بیان تفاوت‌های فرهنگی کشورها، اختلافات نظر تشریفاتی و در بعد دیپلماتیک معرفی پیشینه‌ای از مبانی تشریفات در ایران است. در این میان علاوه بر طرح پیشینه‌ای از فرهنگ نشستن در ایران به چگونگی ورود صندلی‌ها و مبلمان اروپایی در ایران و تأثیر ورود این کالاها به ایران در ساختارهای تشریفاتی و دیپلماتیک کشور پرداخته خواهد شد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که فرهنگ نشستن از مبانی تأثیرگذار در سیاست خارجی دولت ایران ازجمله مشروعیت طلبی‌ها و امتیازخواهی‌ها بوده است. از دیگر سو این تأثیر