نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Abstract
Translation—particularly its temporal and geographic dimensions—has received limited scholarly attention during the Safavid period. During this era, translators undertook the task of rendering select texts with the explicit aim of advancing and disseminating Shiite thought. The emergence of the Safavid dynasty in Iranian history marked a pivotal transformation in intellectual production, prompting authors and scholars throughout Safavid territories to engage with the movement, particularly through translation.
Before this period, the scarcity of Shiite sources—primarily composed in Arabic—was insufficient to meet the growing demands of Persian-speaking communities, especially from the 7th century AH onward. This gap spurred a sustained wave of translations from Arabic into Persian. Translators, along with their patrons and commissioners, actively contributed to shaping a comprehensive intellectual framework that supported Safavid governance, playing a crucial role in the formation of its religious and political ideology.
A review of the geographic distribution of these translations reveals that translators in various regions operated under distinct cultural and social conditions, pursuing unique priorities and goals. Through the production and dissemination of translated works, these regions played a vital role in the intellectual developments of the Safavid period.
This study employed a descriptive approach and adopted the Sequential Explanatory Design method. Initially, quantitative data were extracted from translators’ prefaces. After compiling this statistical information, qualitative data were collected to interpret and enhance the analysis of the findings.
Keywords: Translation, Religious Texts, Translators, Translation Patronage, Safavid Period.
Introduction
The Safavid period in Iranian history marked a fundamental transformation in the ideological, religious, and cultural landscape of the region characterized by the establishment of Shi'ism as the official state religion. One of the most effective tools for propagating Shiite thought and bridging the gap between elite Arabic texts and Persian-speaking audiences was translation. Before the rise of the Safavid dynasty, Shiite literature remained largely inaccessible to Persian readers due to linguistic and textual barriers. This inadequacy became increasingly evident from the 7th century AH onward, intensifying the need for systematic translation efforts.
In this context, the Safavid rulers and religious scholars recognized the strategic potential of translation—not merely as a cultural pursuit, but as an ideological enterprise aimed at disseminating Shiite principles throughout society. Translators, along with their patrons and commissioning authorities, played a pivotal role in constructing the religious-political worldview of the Safavid regime. While various dimensions of translation during this period can be explored, this study specifically emphasized the geographical aspects of translation activity, examining how spatial patterns illuminate broader historical, ideological, and institutional dynamics.
Materials & Methods
This research adopted a descriptive approach within the framework of the Sequential Explanatory Method, employing a two-phase mixed-method design. First, quantitative data were collected from the introductory and concluding notes of manuscripts and translations produced during the Safavid era. A total of 292 identified translations from the 10th, 11th, and early 12th centuries AH were analyzed. Specifically, 66 translations (22.60%) originated from the 10th century, 136 translations (45.54%) from the 11th century, and 90 translations (30.82%) from the first half of the 12th century.
These quantitative findings were extracted using manuscript registries, including "Fankha", "Dena", and Iran’s National Memory Portal. Following this, qualitative analyses were conducted to interpret and contextualize the statistical data. The emphasis was placed on identifying patterns of regional translation production, dynamics of patronage, and cultural motivations as reflected in textual metadata and external historical sources. In cases where manuscripts lacked explicit date and location markers, historical inference methods were employed based on internal and circumstantial evidence.
Research Findings
The research revealed that translators during the Safavid period were significantly influenced by ideological imperatives and concerns regarding cultural accessibility. Most translations focused on Shiite texts composed after the 7th century AH as these materials were more readily available and closely aligned with the intellectual lineage of Safavid scholars. Interestingly, while 10th-century translation efforts aimed at reviving marginalized Shiite heritage, those in the 11th century reflected a shift toward correcting misconceptions and purifying earlier narratives.
Geographically, the main centers of translation were located in the central and eastern regions of Safavid Iran, particularly in cities that experienced political and cultural ascendance under Safavid rule. Translation activity was closely intertwined with the presence of seminaries and religious institutions supported by endowments (waqf). The proliferation of translations in areas with robust waqf infrastructures suggested a strong correlation between institutional support and scholarly output.
The data also indicated limitations in geographic metadata: while 100% of the translations could be dated, only 13% included precise location information. Nevertheless, contextual clues from manuscript content and external historical documentation provided a solid basis for reasonable conjectures about the origins of the translations. Furthermore, cities with thriving religious schools and patronage networks emerged as hubs of translation and ideological reproduction.
The second half of the 11th century AH witnessed a notable increase in translation activities directly linked to the Safavid state's systematic investment in religious education. Rulers, nobles, and administrators financed the establishment of schools and commissioned translations as part of a broader effort to cultivate Shiite scholarship. The alignment of translation output with institutional development underscored the role of educational reform and cultural strategy in shaping literary production.
Discussion of Results & Conclusion
Translation during the Safavid era extended far beyond mere linguistic conversion; it served as a vital mechanism for ideological indoctrination, political consolidation, and cultural integration. By translating Shiite texts into Persian, scholars made religious knowledge accessible to a broader population, fostering a unified religious identity across Persian-speaking regions.
The geographical distribution of translations, although unevenly documented, provided valuable insights into the centers of intellectual authority and the mechanisms of state-supported cultural transformation. The relationship between translation output and regional patronage structures highlighted how local conditions influenced the scope and nature of textual production.
Ultimately, this study underscored the significance of translation as a strategic cultural practice in Safavid Iran. Not only did it bridge epistemological divides between Arabic source texts and Persian audiences, but it also played a crucial role in institutionalizing Shiite ideology and shaping the intellectual landscape of the early modern Iranian state. By mapping the geography of translation, we gained a nuanced understanding of how ideas were mobilized, localized, and sustained within the complex fabric of Safavid society.
کلیدواژهها [English]
با جایگیری صفویان و در پی تبدیل حکومت سنی به شیعی، تغییرات اجتماعی و سیاسی بنیادینی در ایران ایجاد شد. تحول ذکرشده ضرورت توجه به محتواهای همسوی آن را ایجاب میکرد. ازآنجاکه بیشتر مردم، فارسیزبان بودند، ترجمۀ متون، بهترین راه برای پر کردن فاصله میان متن و مخاطب محسوب میشد؛ ازاینرو، توجه به میراث مکتوب شیعه، نخستین قدم از این تحول ایدئولوژیک بود. حاصل جریان ذکرشده در قرن نخست حیات سیاسی صفویان، ترجمۀ تألیفات شیعی با تمرکز بر روی تألیفات پساز سدۀ هفتم هجری بود. این گزینشگری دو علت داشت: نخست، نسخههای شناختهشدهای از قرن هفتم هجری در دسترس بود و یافتن متون دیگر این دوره مستلزم بخت و اقبال بیشتری بود؛ دوم، مترجمان عصر صفوی پیروان فکری عالمان و نویسندگان سدۀ هفتم هجری بودند؛ بنابراین، دور از واقعیت نیست اگر گفته شود که متون ترجمهشدۀ قرن دهم هجری حاصل کار نویسندگان سدۀ هفتم هجری بود؛ اما ترجمۀ متون شیعه در سدۀ یازدهم هجری، بیشتر به تألیفات سدههای نخستین اسلامی اختصاص یافت (رجایی و بذرگر، 1402، ص. 70)؛ درحالیکه در قرن دهم هجری، ترجمهها بیشتر با هدف احیای تراث شیعی -که توسط رقیبان به حاشیه رانده شده بود- انجام میشد، در قرن یازدهم هجری، این روند با زدودن یا اصلاح برداشتهای نادرست از آنچه بهعنوان سرچشمههای ناب معارف شیعی قلمداد میشد، ادامه یافت.
بااینکه میتوان از زوایای مختلفی به مطالعۀ «ترجمه» در این دوران پرداخت، در این نوشتار تمرکز بر جغرافیای تولید و پراکَنش ترجمههاست. پرسش اساسی این است که توزیع جغرافیایی ترجمهها چه اطلاعات تاریخی جدیدی را در اختیار ما قرار میدهد؟ و پراکندگی مترجمان یا حامیان آنان در مناطق مختلف و موضوعات مدنظر ایشان و معیارهای گزینش متون چه نتایج معناداری به دنبال دارد؟ همچنین وجود ترجمههای خاص که چندان از چارچوب رایج ترجمه در دوران صفویه پیروی نمیکنند چه آگاهیهایی دربارۀ مکان این ترجمهها به دست میدهد؟
نسخهشناسان، شمار درخور توجهی از ترجمههای تولیدشده در طول دوران صفوی را شناسایی کردهاند. حاصل آنکه فهرستگان نسخ خطی «فنخا»، فهرستواره دستنوشتههای ایران «دنا» و نیز سامانۀ حافظۀ ملی ایرانیان این نسخهها را معرفی کردهاند و دادههای پژوهش پیشِ رو با استفاده از این فهرستنامهها استخراج شده است. از کل حجم ترجمهها 292 ترجمه شناساییشده مدنظر قرار گرفته است (که بهاحتمال شامل همۀ متون ترجمهشده در این دوران نیست)، قرن دهم هجری، 66 ترجمه و 22.60درصد، قرن یازدهم هجری، 136 ترجمه و 45.54درصد و نیمۀ اول قرن دوازدهم هجری، 90 ترجمه و 30.82درصد را به خود اختصاص داده است. اطلاعات دربارۀ مکان تولید این ترجمهها در متن کتب ترجمه و بیشتر در مقدمه، مؤخره و انجامۀ این متون منعکس شده است. نکتۀ شایان ذکر آنکه توجه مترجمان، بیشتر به زمان کتابت آثار معطوف بوده است؛ لذا اطلاعات مکانی راجعبه متون ترجمهشده به نسبت زمان تولید ترجمهها بهوضوح محدودتر است. یافتههای این پژوهش از مشخص بودن 100درصد زمان ترجمهها و 13درصد مکان ترجمهها حکایت دارد. از سویی دیگر دربارۀ تعیین زمان نگارش نسخههای بدون تاریخ با استفاده از شواهد و قرائن میتوان با اطمینان بیشتری اظهارنظر کرد؛ اما برای تعیین جغرافیای مکانی ترجمههای این دوران میتوان مفروضاتی ارائه کرد. در این پژوهش در کنار ارائه اطلاعات مکانی مندرج در مقدمه و انجامه، نسخههای ترجمۀ این مفروضات نیز بیان شده است.
تعاریف و اصطلاحات پژوهش
در این پژوهش، مفاهیم کلیدی به شرح زیر تعریف میشوند:
«ترجمه»: این واژه (درون گیومه) به کتاب یا مجموعهای از متون ترجمهشده اشاره دارد، نه فرایند ترجمه؛
متن منتخب: اثری که مترجم آن را از اصل عربی به فارسی برگردانده است؛
ترجمه (بدون گیومه): به فرایند ترجمه اشاره دارد نه متن ترجمهشده؛
نسخه - نسخ منتخب: نسخهبرداری یا رونویسی از یک متن منتخب؛
نسخه یا نسخ «ترجمه»: نسخهبرداری یا کتابت از متن «ترجمه»شده.
بررسی مسائل دورۀ صفوی از منظر «ترجمه» -که بسیاری از آنها هنوز شناسایی یا تصحیح نشدهاند- با دشواریهایی همراه است. نخستین توجه به این موضوع را محیط طباطبایی (۱۳۴۶) در مقالۀ «سیر ترجمه در تاریخ ایران» نشان داده است. جعفریان (۱۳۸8) نیز در سیاست و فرهنگ روزگار صفوی، علاوهبر بررسی کیفیت ترجمههای این دوره، فهرستی مختصر از آنها ارائه کرده است. همچنین حسینی (۱۳۹۲) در مقالۀ «نهضت ترجمه به فارسی در عصر صفوی» به دستهبندی و توصیف برخی از ترجمههای این دوره پرداخته است. از دیگر پژوهشها میتوان به مقالۀ «کانونها و ویژگیهای کتابت در خراسان بزرگ: دورۀ تیموریان و صفویان» از توسلی و عظیمی (۱۳۹۶) اشاره کرد. عظیمی (۱۴۰۱)، همچنین، در مقالۀ «نقش مدارس در تألیف و کتابت آثار فقهی در دورۀ صفوی اول با استناد به نسخ خطی کتابخانههای ایران»[1] به بررسی مراکز کتابت و توسعۀ آثار فقهی پرداخته است. علاوهبر این، ارتباط جریان ترجمه با واقفان و منابع مالی موقوفات، موضوعی است که نزهت احمدی در پژوهشهای خود به آن پرداخته است.
شناسایی «ترجمه»های بهجامانده از دوران صفویه و سپس جمعآوری اطلاعات مکان تولید آن نسخهها گام نخست در این پژوهش است. نخستین هدف، شناسایی توزیع جغرافیایی «ترجمه» در این دوران است. راهگشای پژوهش در این هدف، رجوع به مقدمه یا انجامۀ «ترجمه»های یافتشده در تعدادی از نسخههاست که به مکان «ترجمه»ها اشاره داشتهاند. از دیگر سو برای سنجش میزان اهمیتی که «ترجمه»ها در هر دوره داشته است، تعداد نسخ «ترجمه»های یک متن مدنظر قرار گرفت. کتابتهای پُرشمار با فاصلۀ زمانی اندک، اهمیت ترجمه را ازنظر مترجمان یا آمران ترجمه نشان میدهد. به این ترتیب به فراوانی موضوعات دلخواه هر مکان نیز دست خواهیم یافت. در این پژوهش برای حصول به نتایج هرچه بهتر؛ از روش طرح متوالی تبیینی بهره جستهایم. در این روش ابتدا دادههای کمّی از درون متون ترجمه استخراج و برای تسهیل در فهم، نتایج حاصل از دادههای کمی در قالب شکل و نمودار بصریسازی شد. پساز این مرحله با جمعآوری دادههای کیفی به تحکیم یافتهها اقدام شد.
با تشکیل و استقرار حکومت صفوی، بسیاری از کانونهای آموزشی شیعه در خارج از مرزهای ایران رونق و مرکزیت خود را از دست دادند و بهتدریج حوزههای آموزشی شیعه به درون قلمرو ایران منتقل شد. وضعیت مساعد فراهمآمده در ایران، بهویژه توسعۀ مدارس و گسترش موقوفات وابسته به آنها، موجب افزایش تربیت عالمان شیعی شد. حتی در این دوره که تشیع در ایران تثبیت شده و تألیفات شیعی روبهفزونی گذاشته بود، توجه به ترجمه همچنان تداوم داشت. دلیل این تداوم کارکردهای متنوع این ترجمهها بود؛ چنانکه از بررسی آماری ترجمهها در بیش از دو سده حیات سیاسی حکومت صفوی برمیآید، رشد ترجمهها با افزایش قدرت و ثروت صفویان نسبت مستقیم دارد. اقبال صفویان به مقولۀ ترجمه، از دادههای جدول شمارۀ 1 بهخوبی آشکار است. این دادهها نشان میدهد که با ورود به سدۀ یازدهم هجری، تعداد مترجمان و ترجمهها بیش از دو برابر شده است. نیمۀ دوم سدۀ یازدهم هجری، نهتنها اوج دوران ترجمه در عصر صفوی به شمار میرود، بلکه به نظر میرسد استنساخ نسخههای ترجمهشده نیز در این دوره تسریع شده باشد. شرح تفصیلی این مسئله در بخشِ مربوط به «پراکَنش ترجمهها» خواهد آمد.
شناسایی ترجمههای این دوره به دلایلی چند، دشوار و پیچیده است. معمولاً آثار شاخصِ نویسندگان مشهور پساز ترجمه، بهراحتی شناسایی میشوند؛ اما شماری از تألیفات، هنگام ترجمه در این دوره، دچار تغییر نام شده و گاه ازسوی مترجمان بهعنوان اثری تألیفی معرفی شدهاند؛ ازاینرو، پدیدۀ سرقت ادبی در ترجمههای دورۀ صفوی بهشکلی چشمگیر و نظاممند رخ نموده است (جعفریان، ۱۳۸۸، ج. 2/654)؛ البته هدف از دخلوتصرف در ترجمهها، از مترجمی به مترجم دیگر متفاوت بوده است. به نظر میرسد عواملی چون دانش مترجم، وابستگی او به کانونهای قدرت و نیز جامعۀ هدفِ ترجمهها، از مهمترین دلایل شکلگیری این پدیده بوده است.
جدول شمارۀ 1. آمار ترجمه و مترجمان دوران صفوی
|
زمان |
قرن دهم هجری |
قرن یازدهم هجری |
نیمۀ اول قرن دوازدهم هجری |
|
تعداد ترجمه |
66 |
136 |
90 |
|
تعداد مترجمان |
29 |
86 |
37 |
ترجمههای دورۀ صفوی، موضوعات متنوعی را دربرمیگرفت. در پژوهش حاضر، دستکم شانزده حوزۀ موضوعی از این ترجمهها شناسایی و استخراج شده است. میان این موضوعات توازنی مشاهده نمیشود، اما میتوان رابطۀ معناداری میان موضوعات پربسامد و وضعیت اجتماعی و سیاسی عصر صفوی یافت (نمودار شمارۀ 1). اغلب موضوعات ترجمه در دوران صفوی مستقیم یا غیرمستقیم، به اندیشههای شیعی مرتبط میشوند؛ بااینحال ترجمههایی خارج از گفتمان غالب تشیع در این دوران به چشم میخورد؛ چنانکه در نیمۀ نخست قرن دهم هجری، کتاب النقایه فی مختصر الوقایه از صدرالشریعه عبیدالله بن مسعود ـ اثری در فقه حنفی ـ ترجمه شده است. این ترجمه را میتوان نشانی از استمرار توجه به فقه غیرشیعی دستکم در حوزۀ هرات دانست. حتی در قرن یازدهم هجری، بهویژه در نیمۀ دوم آن، که اخباریان کاملاً تسلط یافتند، برخی گروههای رقیب درونگفتمان شیعی نیز به ترجمۀ آثاری مبادرت کردند که در تقابل با گفتمان مسلط بود.
نمودار شمارۀ 1. موضوعات ترجمه در دوران صفوی
یکی از شاخصههای مهم ترجمههای دوران صفوی، گروه حامیان و سفارشدهندگان ترجمههاست. بخش عمدهای از این ترجمهها، بهویژه در سدۀ یازدهم هجری، توسط عالمان و افراد وابسته به نهاد دینی و ساختار سیاسیِ صورت پذیرفته است. نکتۀ درخور توجه دیگر، نقش و جایگاه آمران و حامیان این آثار است. طبقهبندی ترجمههای این دوران بر پایۀ جایگاه آمران و حامیان، میتواند معیار مناسبی را برای تحلیل و بررسی آنها فراهم آورد (جدول شمارۀ 2). اغلب مترجمان در دیباچۀ آثار خود، بهصراحت از حامیان ترجمه و اهداف آنان یاد کردهاند؛ مسئلهای که از مشارکت مستقیم حلقههای اصلی قدرت در فرایند ترجمه حکایت دارد. در جدول شمارۀ 2، از میان ۲۹۲ ترجمۀ شناساییشده، حامیان 146 ترجمه این دوران را نمایش میدهد.
جدول شمارۀ 2. حامیان ترجمههای دورۀ صفوی
|
گروه چهارم |
گروه سوم |
گروه دوم |
گروه اول |
بدون اطلاعات درباره حامی |
||||||||||
|
مترجم |
جامعه دینی |
امرا |
تهماسب دوم |
شاه سلطان حسین |
شاه سلیمان |
شاه عباس دوم |
شاه صفی |
آغا بیگم اول |
شاه عباس کبیر |
شاه اسماعیل دوم |
شاهزاده سلطانم |
شاه تهماسب اول |
شاه اسماعیل اول |
146 |
|
تعداد ترجمه |
||||||||||||||
|
3 |
17 |
33 |
1 |
33 |
16 |
11 |
5 |
2 |
2 |
1 |
2 |
19 |
1 |
146 |
|
جمع |
292 |
|||||||||||||
از بررسی ترجمههایی که مکانشان معلوم است (جدول شمارۀ 2)، روشن میشود که این ترجمهها مانند دادههای جدول شمارۀ 3، بهترتیب با حمایت شاهان و شاهزادگان، امرا و جامعۀ دینی صورت پذیرفته است. از این وجهاشتراک میتوان حدس زد که توجه به ترجمه در مراکز حکمرانی بیشتر بوده است. همچنین براساس این یافته، میتوان نتیجه گرفت که فرایند تغییر مذهب در ایران صفوی، افزون بر زمینههای اجتماعی و فرهنگیِ مساعد، مبتنیبر ارادۀ نخبگانی بوده و این فرایند از سطوح بالای اجتماع به سطوح میانی و پایینتر جامعه گسترش یافته است.
جدول شمارۀ 3. حامیان ترجمههای دارای مکان
|
حامیان |
انگیزه |
تعداد |
درصد |
|
شاهان و شاهزادگان |
بهرۀ عموم |
14 |
48.27 |
|
امرا و وزرا |
10 |
34.48 |
|
|
جامعه دینی |
4 |
13.80 |
|
|
مترجم |
1 |
3.45 |
آنچه تاکنون بیان شد، گزارشی اجمالی از مجموعهدادههای گردآوریشده بود تا نشان دهد اطلاعات مندرج در ترجمهها تا چه اندازه میتواند در مطالعات دورۀ صفوی مؤثر و راهگشا باشد؛ بااینحال، مسئلهای دیگر نیز درون ترجمهها درخور توجه است. همانگونه که پیشتر اشاره شد، اطلاعات مکانهای ترجمه، دشواریابترین بخش دادههای نسخهها به شمار میآید، باوجود این، میتواند بستری برای دریافتها و تحلیلهای تاریخی فراهم آورد. در اغلب مواقع، مؤلفان این آثار، توجه چندانی به ثبت مکان تألیف نداشتهاند. جلد چهل و پنجم فنخا، که به طبقهبندی نسخهها براساس مکانهای تألیف اختصاص دارد، از میان حدود سیصد و بیستهزار نسخۀ خطی فهرستشده، کمتر از دهدرصدِ نسخههای دارای مکان را شناسایی کرده است. نویسنده در مقدمۀ این جلد، بر دشواری و نقص اطلاعات دربارۀ این بخش از نسخهها تأکید کرده است (درایتی، ۱۳۹۳، ج. ۴۵/۷).
در بررسی ترجمههای دوران صفوی توجه به مکان ترجمهها میتواند در تحلیل جریان ترجمه مفید باشد و فرصت درک بهتری از وضعیت فکری مقدم بر جریان ترجمۀ مدنظر ایجاد کند. مکانهای مستخرج از دیباچه یا مؤخره ترجمهها دوازده محدودۀ جغرافیایی را نشان میدهد. اطلاعات دیباچهها به نام برخی از قطبهای فرهنگی پیشین و همچنین به برجسته شدن مکانهای جدید اشاره دارد. این اطلاعات بهروشنی فرایند مدیریت و تأثیرگذاری صفویان بر این مکانها را ترسیم میکند. برخی از این مکانها تا پیشاز روی کار آمدن صفویان، مرکز تولیدات فکری و فرهنگی زمان خود بودهاند. برخی دیگر از مکانها نیز پساز دورۀ صفوی، در مسیر جدیدی گام نهادند و در رقابت با مکانهای همجوار خود، بهتدریج جایگزین شدند.
باوجود شهرهایی همچون ری، قم، نجف، مشهد و... که از کانونهای مهم تشیع محسوب میشدند و مکاتب تعلیمی و تربیتی شاخصی داشتند، تعداد اندکی از نسخههای ترجمهشده، بهطور صریح و روشن به مکان انجام ترجمه اشاره دارد؛ بااینحال، در برخی مواقع، با استفاده از شواهد و قرائن میتوان به موقعیت مکانی ترجمه و کتابت این آثار پی برد. در این راستا، نکات زیر حائز اهمیت است:
رویکرد پیشینی
در مقطع همزمان با تأسیس حکومت صفوی، چند حوزۀ فرهنگی مهم در جغرافیای ایران و فراتر از آن را میتوان مشخص کرد:
۱. هرات تحت حکومت سلطان حسین بایقرا که ازلحاظ فرهنگی شهری تأثیرگذار بود؛
۲. تبریز، آخرین پایتخت ترکمانان که در آغاز حکومت صفویه نقش مهمی ایفا کرد؛
۳. جنوب ایران به مرکزیت فارس که در قیاس با دیگر مناطق، کمترین آسیب را از هجوم مغولان و تیموریان متحمل شد و در دورۀ صفوی، شاهد شکوفایی اندیشمندان و پژوهشگران بسیاری بود. فارس ازجمله حوزههایی بود که میتوان فرهنگ ایرانی و تمایلات دیرپای فلسفی در آن را بهوضوح مشاهده کرد.
رویکرد پسینی
در اواخر دورۀ صفوی، برخی شهرها بهدلیل تأسیس مدارس و حوزههای علمیه و ظهور علمای برجسته، از جایگاه ویژهای برخوردار شدند. شهرهایی نظیر قم، مشهد، اصفهان و قزوین در این زمره قرار دارند. در این باره، صفتگل بهویژه بر اهمیت مثلث قم، مشهد و اصفهان که خاستگاه اصلی اخباریان بود، تأکید کرده است (صفتگل، ۱۳۸۹، ص. ۲۳۲).
نقش استادان مترجمان در تعیین مکان ترجمه
یکی از شیوههای تعیین موقعیت مکانی ترجمهها، بررسی محل استقرار استادان این مترجمان است؛ برای نمونه، میر اسدالله شوشتری، از مترجمان برجسته در نیمۀ نخست قرن دهم هجری، ترجمۀ الفیه را در نجف، به درخواست استاد خود، علی بن عبدالعالی کرکی به انجام رساند (منشی قمی، ۱۳۸۳، ج. ۱/۳۸۷). همچنین، زوارهای، شاگرد محقق کرکی و استاد ملا فتحالله کاشانی در همین چارچوب قرار میگیرد.
مکانیابی ترجمهها در پایتخت و مراکز ایالات:
بسیاری از ترجمههای قرن دهم هجری، همزمان با آغاز حکومت صفویه، در پایتخت شاهان صفوی و مراکز ایالات نگاشته شدند. این موضوع ناشی از آن بود که در این مقطع هنوز حوزههای علمیه در ایران نهادینه نشده بود و بهتدریج، با جذب عالمان شیعه، ساختارهای آموزشی و تربیتی شکل گرفت. همچنین، مترجمان -چه در زمرۀ علمای شاخص و چه در سطوح میانی- اغلب آثار ترجمهشدۀ خود را به دربار عرضه میکردند؛ چنانکه جدول شمارۀ 3 نشان میدهد، حجم درخور توجهی از ترجمهها تحت حمایت شاهان، شاهزادگان و امرا انجام گرفته است؛ موضوعی که با فرضیۀ «درباری بودن ترجمهها» همخوانی دارد.
نقش شهرها در پذیرش تحول مذهبی:
برخی شهرهای ایران، در مواجهه با حرکت شاه اسماعیل صفوی، مقاومتی از خود نشان ندادند (امینی، ۱۳۸۳، ص. ۲۰۶-۲۰۷). این موضوع میتواند نشاندهندۀ آمادگی این شهرها برای پذیرش تغییرات پیشِ رو باشد. ازجمله، شهرهایی نظیر تون، سبزوار و کاشان در این دسته جای میگیرند؛ ازاینرو، وجود پسوند این شهرها در نام بسیاری از مترجمان، امری بیدلیل نیست؛ بااینحال، شناسایی مکانهای ترجمه، بسته به شواهد موجود، گاه با قطعیت و گاه با تردید صورت میگیرد.
بررسی تطبیقی اطلاعات بهدستآمده از ۲۹۲ ترجمۀ دورۀ صفوی، نشان میدهد که تنها ۳۷ ترجمه، بهطور صریح به مکان انجام ترجمه اشاره دارند. برای دریافت جزئیات این مکانها، میتوان به پیوست شمارۀ 1 مراجعه کرد. تجزیهوتحلیل این دادهها، علاوهبر ارائه اطلاعات تاریخی ارزشمند، امکان ارزیابی انتقادی استنباطهای پیشین را نیز فراهم میآورد. جدول شمارۀ 4 اطلاعات مکانی این ۳۷ ترجمه را نمایش میدهد.
جدول شمارۀ 4. پراکندگی مکان ترجمهها طی بیش از دو قرن حیات سیاسی صفوی
|
جمع |
نجف |
غزنه |
ری |
آذربایجان |
اردبیل |
قندهار |
قزوین |
قم |
اصفهان |
هند |
مشهد |
هرات |
مکان زمان |
|
8 |
1 |
0 |
0 |
1 |
1 |
0 |
0 |
0 |
0 |
1 |
0 |
4 |
قرن 10 |
|
20 |
0 |
1 |
1 |
0 |
0 |
0 |
1 |
1 |
2 |
5 |
9 |
0 |
قرن 11 |
|
9 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
1 |
0 |
0 |
3 |
0 |
5 |
0 |
قرن 12 |
|
37 |
1 |
1 |
1 |
1 |
1 |
1 |
1 |
1 |
5 |
6 |
14 |
4 |
جمع |
براساس دادههای گردآوریشده از دیباچۀ ترجمهها، میتوان 12 مکان را بهعنوان کانونهای ترجمه شناسایی کرد. نخستین دریافت از این اطلاعات، نشاندهندۀ گستردگی جغرافیاییِ ترجمه در این دوره است؛ بهگونهای که این فعالیتها گسترهای از عراق عرب تا شبهقارۀ هند را دربرمیگیرد. تصویر شمارۀ 1 با استفاده از نقشه و رنگ، تمرکز و حرکت جریان ترجمه را در گسترۀ جغرافیای مشخصشدۀ ایران صفوی در طول محور زمان نشان داده است. در یک دستهبندی کلی، مکانهای شناساییشده را میتوان در پنج حوزۀ عمده جای داد. بهاستثنای هند -که در چارچوب پژوهش حاضر نمیگنجد- دو حوزۀ «مرکز ایران» و «شرق ایران» بیشترین نقش را در فرایند ترجمههای دورۀ صفوی ایفا کردهاند.
تصویر شمارۀ 1. نقشه ترجمهها به تفکیک قرن
از میان پنج قطب جغرافیایی تعیینشده در نقشه، محور شرق بیشترین تمرکز را در ترجمهها نشان میدهد. در این میان هرات مرکز تجمع ترجمهها بود. در واقع قدرت و ثروتی که پیشاز صفویان در شهر هرات تجمع یافته بود، این شهر را به کانونی برای تجمع و فعالیت علما و هنرمندان تبدیل کرده بود. از شناسایی مترجمان سدۀ نخست صفوی معلوم شد که شماری از آنان در هرات تحصیل و پساز نشو و نما در خدمت مراکز قدرت قرار گرفته بودند. این علما که در بستر فرهنگی و علمی غنی خراسان پرورش یافته بودند، هریک در نقاط مختلف قلمروی صفوی به تدریس و ارائه خدمات فرهنگی و علمی مشغول شدند. ازجملۀ این عالمان، میتوان به عبدالعلی بیرجندی و ابوالفتح حسینی اشاره کرد. ابوالفتح حسینی، مربی شاهزاده سلطانم خواهر شاه تهماسب یکی از این شخصیتها بود. او پساز خروج از خراسان، در اردبیل سکنی گزید و در این شهر به تدریس و تربیت شاگردانی پرداخت. مهمتر از همه باید از کمالالدین عبدالحق الهی اردبیلی یاد کنیم. کسی که با توجهش به نهجالبلاغه در میان مترجمان سدۀ دهم هجری، شاخص است. میتوان هرات را در شرق ایران در نیمقرن اول حیات صفویان کانون ترجمه و تألیف و مرکز زایش فکری آن دوران ارزیابی کرد.
مشهد تقریباً از نیمۀ دوم سدۀ دهم هجری، جای هرات را گرفت. باوجود این، التهاب مباحث دینی این شهر پیشاز این تاریخ نیز وجود داشت. این مطلب را میتوان از بررسی آن دسته از آثار ترجمهشدهای فهمید که در مشهد تألیف شده بودند. در این باره باید توجه را به رسالۀ المناظرة ابن ابیجمهور (878ق) که در مشهد تألیف شده بود، جلب کرد. در میان ترجمههای دورۀ صفوی رسالۀ المناظرة ابن ابیجمهور بارها در کانون توجه قرار گرفت. سه ترجمه از این اثر در این دوران انجام گرفت. همچنین علی بن حسین محقق کرکی نیز رسالۀ واجبات الصلاة -مشهور به رسالۀ الجعفریه- خود را در سالهای نخست حکومت شاه اسماعیل اول صفوی در مشهد تألیف کرد. بهتدریج از نیمۀ دوم سدۀ دهم هجری، مشهد باوجود توجه ویژۀ شاه تهماسب به کانون ترجمه و تألیف منابع شیعی تبدیل شد. وجود «سرکار فیض آثار»، در کنار مدارس فراوان و پُررونقی این شهر، بسیاری از دانشدوستان را بهسمت خود جذب کرد (اعتمادالسلطنه، 1362، ج. 2/250-262؛ بخشی استاد و احمدی، 1392، ص. 51). تعداد بسیاری از مترجمان سدۀ یازدهم هجری نیز ترجمههای خود را در جغرافیای خراسان و در شهر مشهد به انجام رساندند. برخی از مترجمان نیز در شهر مشهد رحل اقامت افکنده و حیات علمی خود را در این شهر سپری کردند و در همین شهر درگذشتند و مدفون شدند.[2] به این ترتیب میتوان به این ایده نزدیک شد که شرق قلمرو صفویان در نیمۀ اول سدۀ نخست حیات آنان، عرصه رقابتی نسبی در مذهب و ایدئولوژی تشیع و تسنن بوده است.
خراسان، پساز فتوحات شاه اسماعیل در سالهای ۹۱۶ تا ۹۱۹ق، بهطور مکرر صحنۀ نزاع میان صفویان و ازبکان بود. شاه اسماعیل، پساز نبرد غجدوان و گسترش ناامنی در این ایالت، دورمیش خان را برای ساماندهی اوضاع به خراسان اعزام کرد. دوران آرامشی که با حضور دورمیش خان برقرار شده بود (خواندمیر، ۱۳۹۰، ص. 185، 211)، پساز درگذشت وی در سال ۹۳۲ق از میان رفت و این وضعیت تا سال ۹۴۳ق، یعنی پیشاز انتصاب محمد خان شرفالدین اوغلی تکلو به حکومت خراسان، ادامه یافت. در این سالها، رقابت و کشمکش مستمری میان صفویان و ازبکان بر سر تصرف خراسان وجود داشت که موجب مهاجرت گستردهای از شرق به غرب ایران شد.
شاه تهماسب در سال ۹۴۳ق، با هدف سامان دادن اوضاع خراسان محمد خان شرفالدین اوغلی تکلو را که در نبرد جام، شایستگی خود را در برابر ازبکان نشان داده و پیشتر نیز در بغداد تجربۀ رویارویی با سپاه عثمانی را اندوخته بود، بههمراه شاهزادۀ محمد خدابنده برای مدیریت اوضاع این ایالت مهم به هرات اعزام کرد. موفقیتهای او در خراسان، منجر به ثبات نسبی در این ایالت شد. در کنار اقدامات نظامی و عمرانی، وی توجه ویژهای به امور فرهنگی و حمایت از ترجمه متون علمی و دینی داشت (خواندمیر، ۱۳۹۰، ص. 199). ازجمله، عبدالحی بن عبدالوهاب اشرفی جرجانی، از شاگردان محقق کرکی، کتاب مکارم الاخلاق را در سال ۹۶۴ق برای محمد خان ترجمه کرد. این مترجم، همچنین، رسالۀ الفیه شهید اول را در آذربایجان برای سلیمان بیک ترجمه کرد (اشرفی جرجانی، 983ق، برگ 247). این نکته که اشرفالدین جرجانی، اثری را در غربیترین نقطۀ قلمرو صفویان و اثر دیگری را در شرقیترین بخش آن ترجمه کرده است، نشاندهندۀ آن است که سیاست حامیان ترجمه در سراسر قلمرو صفویان از الگوی واحدی پیروی میکرد.
بااینحال، شاه تهماسب، بهدلیل بیاعتمادی به محمد خان و تصور اینکه با مرگ عبیدالله خان ازبک، تهدید ازبکان کاهش یافته و اوضاع خراسان در مسیر آرامش قرار گرفته است، وی را از حکومت خراسان عزل و به حکومت اصفهان منصوب کرد. این تغییر دیری نپایید و شاه تهماسب بار دیگر حکومت خراسان را به او بازسپرد. پساز درگذشت محمد خان شرفالدین اوغلی تکلو، پسرش قزاق خان به حکومت خراسان رسید و تا پیشاز شورش وی در 972ق، همانند پدر از فعالیتهای فرهنگی و ترجمه حمایت کرد (روملو، 1389، ج. 3 /1437). در این دوره، نصیرالدین محمد بن عبدالکریم انصاری، کتاب عدة الداعی و نجاح الساعی را به سفارش قزاق خان ترجمه کرد (انصاری، 967ق، برگ 4). در سایۀ حمایتهای محمد خان شرفالدین اوغلی تکلو و فرزندش، شهر هرات به یکی از مراکز فعال در حوزۀ ترجمه تبدیل شد (انصاری، 963ق، برگ 2).
در نیمۀ نخست قرن دهم هجری -یعنی دورۀ حکومت شاه اسماعیل و اوایل سلطنت شاه تهماسب- درحالیکه خراسان بهطور مداوم در معرض تغییر و جابهجایی بود، کتاب النقایه فی مختصر الوقایه با موضوع فقه حنفی، در سال ۹۳۷ق، تحت حمایت عبیدالله خان ازبک به فارسی ترجمه شد. مترجم این اثر، محمد بن محمد جرجانی، هدف از این ترجمه را مقابله با گسترش «عقاید ناصواب» (جرجانی، 937ق، برگ 2) عنوان کرده است. این اقدام نشان میدهد که اهل سنت نیز به اهمیت ترجمۀ متون دینی واقف بوده و در این زمینه فعالیت داشتهاند. وجود ترجمههایی از هر دو جریان تشیع و تسنن در هرات، نشاندهندۀ آن است که این شهر تا پیشاز تغییر جایگاه خود در خراسان بهنفع مشهد، از مراکز اصلی فعالیتهای ترجمه بوده است. فعالیت گستردۀ ترجمه در هرات موضوعی تعجببرانگیز نیست؛ چراکه این شهر، بهعنوان میراث فرهنگی و علمی سلطان حسین بایقرا، از پیشینۀ درخشانی برخوردار بود.
شاه تهماسب در طی مدت طولانی حکمرانی خود اقدامات فرهنگی گستردهای انجام داد. رغبت و پیگیریهای مداوم شاه تهماسب به ترجمۀ منابع شیعی و تشویق مترجمان را از توضیحات ابراهیم بن ولیالله حسینی استرآبادی مترجم رسالۀ حُسنیه بهتر میتوان لمس کرد (استرآبادی، 958ق، برگ 3-4).
نتیجۀ قطعی این تلاشها تسریع روند نهادینه شدن تشیع امامیه در ایران بود. همچنین، توجه ویژۀ شاه تهماسب به مشهد، به این شهر جایگاهی در ترویج فکر شیعی داد؛ بنابراین آنچنانکه مورخان و محققان این عصر از نزاع ازبکان و صفویان بر سر ماترک تیموریان در خراسان میگویند، ظاهراً تنها بُعد سیاسی و نظامی نداشته است (جرجانی، 937ق، برگ 2).
شاه تهماسب تا انتهای زمامداری خود، اموال و املاک بسیاری را وقف و بنا به نوشتۀ منشی قمی او سیورغال فراوانی را واگذار کرد. بخشی از این نانپارهها در راستای تقویت علمای شیعه و حمایت از فعالیتهای تبلیغی آنان بود (منشی قمی، 1383، ج. 1/597). توسعۀ مدارس و موقوفات، زنجیرۀ بههممرتبطی را ایجاد کرد که به افزایش ترجمهها منجر شد.
با این احوال، شهرهای مذهبی روی در مسیر کمال و ترقی گذاشتند. رشد موقوفات این شهرها حکایت از اهمیت یافتن تدریجی آنها داشت. باوجود «سرکار فیض آثار» صفویان در شرق ایران، شهری به اهمیت مشهد نمیشناختند؛ بنابراین مجموعهای از عوامل سلبی و ایجابی زمینۀ اهمیت تدریجی و روزافزون مشهد و در سایه قرار گرفتن هرات را موجب گشت. هرچند وجهۀ سیاسی هرات کموبیش باقی ماند.
هرات، بهعنوان آخرین تختگاه تیموریان در خراسان، برای دو رقیب شرقی -صفویان و ازبکان- اهمیتی راهبردی داشت و همین امر، منجر به درگیریهای مکرر بر سر آن شد. هرات در دورۀ نخست صفوی صحنۀ تقابلی مذهبی بود. اگرچه به نظر میرسد، استناد به محتوای یک اثر غیرشیعی برای نمونه، تکافوی استدلال نمیکند، اهمیت ترجمۀ النقایه فی مختصرالوقایه، بیشتر به زمانۀ انجام ترجمه بازمیگردد. این اثر در اوج درگیریهای خراسان و در وضعیتی که این منطقه پیوسته میان صفویان و ازبکان جابهجا میشد، ترجمه شده است. مترجم این اثر، امیر ازبکان عبیدالله خان ازبک را «مربی ارباب علم و اهل صلاح و انتباه» دانسته و هدف از ترجمۀ آن را «نفع به مسلمانان و رضای حضرت رحمن» عنوان کرده است (جرجانی، ۹۳۷ق، برگ ۲).
صفویان در نخستین سالهای حاکمیت خود، کوشیدند تغییرات گستردهای را در ساختار مذهبی هرات ایجاد کنند. ازجمله، تمایل محقق کرکی به مباحثه با شیخالاسلام هرات، که در نهایت با قتل وی توسط شاه اسماعیل مواجه شد، و همچنین انتصاب عزالدین حسین عاملی بهعنوان شیخالاسلام این شهر، نمونههایی از این تلاشها بودند (افندی اصفهانی، ۱۳۶۹، ج. ۲/۱۳۴)؛ بااینحال، هرات زمینۀ مناسبی برای پذیرش تغییرات گسترده نداشت و در نتیجه، مشهد جایگزین آن در گسترش آموزههای شیعی شد. مشهد از دهۀ چهارم قرن دهم هجری بهتدریج مدنظر صفویان قرار گرفت. ازجمله، شاه تهماسب در سال ۹۴۰ق دستور داد گنبد رضوی را با طلا تزیین کنند (عبدی بیک، ۱۳۶۹، ص. ۱۱۰). در اقدام مهم دیگری، در سال ۹۶۲ق، سلطان ابراهیم میرزا، فرزند بهرام میرزا، که شاه تهماسب به وی اعتماد و توجه داشت، به حکومت مشهد منصوب شد (منشی قمی، ۱۳۸۳، ج. ۱/۳۸۲). سپردن ادارۀ خراسان، از سمنان تا هرات، به ابراهیم میرزا در سال ۹۶۲ق، نشانۀ آشکاری از رونق افتادن هرات و اهمیت یافتن مشهد است. در ادامۀ این تغییرات، قزاق خان، پسر محمد خان شرفالدین اوغلی تکلو در سال ۹۶۴ق جای پدر را گرفت؛ بااینحال، حکومت قزاق خان نیز چندان پایدار نبود و در سال ۹۷۲ق، شورش او سرکوب و حکومتش به پایان رسید (روملو، 1389، ج. 3/1437). این تحولات، درمجموع، به تضعیف موقعیت سیاسی هرات و تثبیت جایگاه مشهد بهعنوان مرکز مذهبی و علمی خراسان انجامید.
هرات، بهعنوان میراث تیموریان، همچنان از اهمیتی نسبی در ساختار سیاسی برخوردار بود؛ اما مشهد بهتدریج جایگاه علمی و مذهبی برتری یافت و به مرکزی برای تولید فکر و اندیشه شیعی تبدیل شد. نهتنها تعداد ترجمهها در این شهر افزایش یافت، بلکه برخی مترجمان نیز فعالیتهای علمی خود را به مشهد منتقل کردند (قزوینی، 1121-1130ق، برگ 4). بررسی نسخههای ترجمه نشان میدهد که میزان این آثار در مشهد بهشکل محسوسی بیشتر از دیگر مناطق است (توسلی و عظیمی، ۱۳۹۶، ص. ۲۰۰). این روند، حاکی از افزایش شمار مدارس و حوزههای علمیۀ مشهد و توسعۀ مراکز علمی و آموزشی در این شهر است.
صفویان، بهعنوان حکومتی که تأثیرات عمیقی بر تحولات فرهنگی ایران برجای گذاشتند، به شهرهای مختلف نقشهای متمایزی محول کردند. در واقع با استقرار حکومت صفوی، تغییرات سیاسی و مذهبی گستردهای در ایران شکل گرفت که منجر به برجسته شدن برخی شهرها و واگذاری نقشهای جدید به آنها شد. برخی از این شهرها جایگزین پایتختهای پیشین شدند و در مسیر ایفای وظایف تازهای قرار گرفتند. یکی از راههای بررسی این تغییرات، مطالعۀ ترجمهها و تولیدات فکری این دوران است؛ چراکه ترجمهها بهعنوان یکی از شاخصهای مهم حیات فرهنگی، بازتابی از میزان اهمیت شهرها در عرصۀ اندیشه و دانش محسوب میشوند. آنچه در پراکندگی مکانی ترجمههای دورۀ صفوی میتوان مشاهده کرد، تمرکز مستمر بر مشهد و ظهور برخی دیگر از شهرها همچون قم و اصفهان است. این شهرها نه بهعنوان رقیب، بلکه بهعنوان مناطقی موازی با مشهد در تولیدات فکری نقشآفرینی کردند. در همین راستا، جایگزینی هرات و تبریز با مشهد و قزوین را میتوان بهمنزلۀ گذار به مرحلۀ جدیدی از تاریخ ایران ارزیابی کرد.
این دو شهر در ابتدای کار صفویان، پایگاهی برای توسعهطلبی آنها محسوب میشد؛ اما شکستهای شاه اسماعیل اول در جنگهای غجدوان و چالدران، محدودیتهای سرزمینی حکومت صفوی را مشخص کرد و تأثیرات عمیقی بر جغرافیای سیاسی ایران گذاشت (خواندمیر، ۱۳۹۰، ص. ۷۹). صفویان که برای گسترش قلمرو خود با مانع ازبکان و عثمانیان مواجه شده بودند، دیگر امکان استفاده از تبریز و هرات بهعنوان پایگاههای اصلی حکومت را نداشتند؛ ازاینرو، این دو شهر به حاشیۀ قلمروی صفوی رانده شدند؛ چنانکه منشی قمی دربارۀ انتقال پایتخت از تبریز به قزوین مینویسد، این اقدام بهدلیل آن بود که «بیشتر در مرکز قلمرو قرار داشت» (منشی قمی، ۱۳۸۳، ج. ۱/۳۷۸ ). بهدنبال این ناکامیها، تمرکز حکومت از شهرهای حاشیۀ قلمرو، به شهرهای داخلی منتقل شد و این موضوع زمینه را برای نقشآفرینی برخی مراکز جدید در درون ایران فراهم کرد. همچنین، جایگزینی مشهد بهجای هرات، نهتنها موجب افول هرات شد، بلکه مشهد را به مرکز تولید اندیشههای شیعی و قطب فرهنگی حکومت صفوی بدل ساخت.
بررسی مکانهای ذکرشده در متون ترجمهشدۀ دورۀ صفوی نشان میدهد که نقشهای جدیدی به این شهرها واگذار شده است. در واقع، صفویان ساختار سیاسی تازهای ایجاد کردند که امکان ایفای نقشهای نوین را برای شهرهای مختلف فراهم ساخت. از دهۀ ۹۴۰ق، مشهد بهتدریج جایگاه هرات را تصاحب کرد. قزوین در سال سی و دوم سلطنت تهماسب بهعنوان دارالسلطنه صفوی مدنظر قرار گرفت و سرانجام در سال ۱۰۰۶ق، پایتخت از قزوین به اصفهان منتقل شد. در این میان، شهر قم نیز از همان ابتدا در کانون توجه قرار گرفته بود و شاه تهماسب و دیگر شاهزادگان و امرا موقوفات و منابع مالی گستردهای را به آن اختصاص دادند. هریک از شهرهایی که در دورۀ صفوی جایگزین مراکز پیشین شدند، به ایفای نقشهایی متناسب با سیاستهای جدید پرداختند. این شهرها در بستر شبکۀ بههمبستۀ ساختارهای مذهبی و علمی جدید- بقاع متبرکه، مدارس و مساجد- که توسعۀ آنها با موقوفات عظیمی تأمین مالی میشد، توسعه یافت و در فرایند تغییر نقشی اساسی ایفا کردند. این نهادها، ضمن تضمین حیات فرهنگی و دینی شهرها، به گسترش تولیدات فکری و تحکیم جایگاه آنها در ساختار حکومت صفوی کمک کردند.
در نگاهی کلی، تحلیل جغرافیای ترجمهها این دوران نشان میدهد که نقش فرهنگی شهرهای مرکزی ایران بر نقش سیاسی آنها تقدم یافته است. هرات و تبریز، تا زمانی که در مرکز قلمروی گستردهای قرار داشتند، از جایگاه مهمی برخوردار بودند. الگوی جدیدی که بر مبنای اهمیت یافتن شهرهای داخلی شکل گرفت، تداوم یافت و تأثیر آن را میتوان در تحولات تاریخ معاصر ایران نیز مشاهده کرد.
بررسی میزان کتابتها و پراکَنش ترجمههایی که مکان آنها معلوم گشته است نیز خالی از اطلاعات تاریخی نخواهد بود. ازنظر آماری، برخی شهرها در ترجمۀ آثار شیعی برتری عددی داشتند. در این زمینه توجه به کانونهای آموزشی و منابع مالی حائز اهمیت است. در واقع جریان ترجمه و استنساخ آنها هرکجا که بستر ذکرشده فراهم بود، بیشتر نمود داشت. همچنین، کتابتهای پرشمار این ترجمهها نشاندهندۀ نقش مهم آن مکانها در حدود جغرافیایی قلمروی صفوی است.
تحلیل موضوع ترجمههای دورۀ صفوی نشاندهندۀ تحولات فکری این دوره در گذر زمان است. در طول بیش از دو سده حیات سیاسی صفویان، روند کلی ترجمهها حاکی از رشد پیوستۀ موضوع حدیث بود (نمودار شمارۀ 1). گردآوری و ترجمه مجموعههای حدیث با هدف اشاعۀ معارف شیعی، به تقویت جریان اخباری در شیعۀ امامیه انجامید. در اوایل قرن یازدهم هجری محمد امین استرآبادی جریان اخباری را تبیین و تقویت کرد. او با نگارش آثاری همچون فوائد المدنیه و دانشنامه شاهی به دفاع از حدیث و تقویت دیدگاههای اخباری پرداخت. باوجود غلبۀ گرایش اصولی در آغاز حکومت صفوی (رضوی، 1401، ص. 10)، این پرسش مطرح میشود که از چه زمانی گرایش اخباری توانست به قرائت غالب در میان شیعۀ امامیه تبدیل شود؟ صفتگل اشاره میکند که هرچه به پایان دورۀ صفوی نزدیکتر میشویم، اخباریون قدرت بیشتری مییابند؛ اما روند دقیق این تحول را توضیح نمیدهد (صفتگل، 1389، ص. 532). براساس جدول زمانی استنساخ نسخههای ترجمهشده (جدول شمارۀ 5)، نیمۀ دوم قرن یازدهم هجری نقطۀ عطفی در غلبۀ جریان اخباری بود. از این دوره -بهویژه در زمان شاه عباس دوم و شاه سلیمان- گرایش اخباری به خوانش غالب شیعۀ امامیه تبدیل شد. شواهدی از این تحول را میتوان در سخنان محمد صالح هروی، مترجم وسائل الشیعه مشاهده کرد. او هدف خود را در مقدمۀ این ترجمه تسهیل دسترسی مردم به احادیث ائمه دانسته است (هروی مشهدی، 1091ق، برگ 3). همچنین، بررسیهای انجامشده بر ۳۲۰ نسخه از کتب اربعه حدیث در کتابخانۀ مرعشی نشان میدهد که ۳۱ نسخه به قرن دهم هجری و باقی آنها به قرن یازدهم هجری تعلق دارد (بخشی استاد و همکاران، ۱۳۹۱، ص. ۱۵) و نیز در قزوین، علم حدیث با حضور ملا خلیل قزوینی و برادرش، رشد چشمگیری یافت. مطابق جدول شمارۀ 5، تعداد استنساخهای انجامشده از ترجمۀ کافی که توسط قزوینی انجام شد، درخور توجه است.
جدول شمارۀ 5. کتابتهای موجود از ترجمهها
از درون جغرافیای ترجمهها ارتباط بین حامیان، واقفان و موضوعات ترجمه مستفاد میشود. در واقع حامیان با تأسیس مدارس و اختصاص موقوفات بسیار فراوان به آنها، سازوکاری را برای پراکَندن موضوعات ترجمه فراهم کردند. از آن جمله در وقفنامۀ مدرسه سلطانی تصریح شده است: «اقلاً یک درس [مدرس] از کتب مشهوره احادیث شریفه اهلبیت باشد و از مباحثه کتب حکمت، صرف و تصوف در مدرسه مبارکه احتراز نماید» (اشکوری، ۱۳۸8، ج. ۳/۹۳). این موضوع نشاندهندۀ نقش واقفان در تعیین محتوای آموزشی مدارس و تأثیر مستقیم آنان بر موضوعات علمی و مذهبی تدریس شده است. «در واقع نهاد وقف، مهار مادی مدارس را در اختیار داشت و هر واقفی میتوانست اندیشههای پذیرفتهشدۀ خود را از این طریق در برنامههای آموزشی مدارس بگنجاند» (بخشی استاد و احمدی، ۱۳۹۲، ص. ۱۵).
نهاد وقف یکی از مهمترین نهادهای اجتماعی در جوامع اسلامی به شمار میآمد و تأثیر عمیقی بر ابعاد مختلف زندگی اجتماعی میگذاشت. محقق حلی در شرایع الاسلام وقف را بهعنوان «تسبیل منافع»، یعنی صرف اموال در جهتی که واقف تعیین کرده است، تعریف میکند (محقق حلی، 1374، ج. 1/343). گستردگی این نهاد در دورۀ صفوی، بهدلیل رویکرد مذهبی این حکومت، به سطح بیسابقهای رسید. صفویان بهعنوان حامیان تشیع امامی، موقوفات فراوانی را در جهت توسعۀ معارف «فرقۀ ناجیه» اختصاص دادند. تأثیر گستردۀ موقوفات در این دوره چنان بود که کمپفر (Kaempfer) شناخت تحولات دربار صفوی را بدون در نظر گرفتن مدیریت منابع عظیم مالی موقوفات غیرممکن میدانست. به اعتقاد او، اشراف و بزرگان برای تصدی امور موقوفات با یکدیگر رقابت داشتند (کمپفر، 1363، ص. 139). گستردگی موقوفات مستلزم ایجاد سازوکاری برای ادارۀ آنها بود. در ساختار اداری صفویان، نظارت بر موقوفات بر عهدۀ «صدر» قرار داشت که با در اختیار داشتن منابع مالی عظیم، مسئولیت ترویج دین را بر عهده داشت (روملو، 1389، ج. 3/1297). متولیان موقوفات موظف به رعایت نهایت دقت در ادارۀ اموال وقفی بودند؛ چراکه هرگونه تخطی از این وظایف پیامدهای سنگینی در پی داشت (شاه طهماسب، 1343، ص. 3). شاهان، شاهزادگان و امرای صفوی در تمامی ادوار این حکومت در وقف اموال مشارکت فعال داشتند. منابع تاریخی صفوی بارها به این موقوفات اشاره کردهاند. شاهزاده سلطانم، خواهر شاه تهماسب، ازجمله زنان بانفوذ صفوی بود که به کریمالطبع بودن و دانشدوستی شهرت داشت. او علاوهبر وقف موقوفات فراوان، از ترجمۀ چندین اثر حمایت کرد؛ بهعنوان نمونه، ابوالفتح حسینی در سایه حمایت او، ترجمه و شرح اعتقادات صدوق را انجام داد (ابوالفتح بن حسینی، 1051-1060ق، برگ 1). قاضی احمد قمی در خلاصة التواریخ، در گزارش مربوط به سال ۹۶۹ق، از موقوفات چهارده معصوم که شاهزاده سلطانم آن را وقف کرده بود، یاد میکند. با گذر زمان و افزایش ثبات سیاسی و اقتصادی، میزان موقوفات در دورۀ صفوی بهتدریج افزایش یافت (احمدی، 1384، ص. 43-44). این روند با رشد چشمگیر ترجمهها در اواخر دوران صفوی همخوانی دارد (جدول شمارۀ 3).
حجم گستردهای از این موقوفات به بقاع متبرکه، مدارس و حوزههای علمیه تعلق داشت. شاردن (Chardin) در سفرنامۀ خود به تعداد بیشمار مدارسی اشاره میکند که هزینههای خود را ازطریق موقوفات تأمین میکردند (شاردن، 1374، ج. 3/937). شاردن تصریح میکند که از دوران شاه سلیمان به بعد، مدارس در اصفهان و دیگر مناطق توسعۀ چشمگیری یافتند. او به وجود ۵۳ مدرسه در اصفهان اشاره کرده و تأکید دارد که مدارس، نهتنها در شهرهای بزرگ، بلکه در شهرکها و روستاها نیز تأسیس شده بودند (شاردن، 1374، ج. 3/939). عباسقلی خان شاملو، بیگلربیگی خراسان، در وقفنامۀ خود از فراوانی مدارس در مشهد سخن گفته و افزایش تعداد طلاب و کمبود امکانات را دلیل وقف اموال خود دانسته است (وقفنامۀ شمارۀ 5، بایگانی ادارۀ اوقاف مشهد، به نقل از احمدی، 1390، ص. 50). پژوهشهای احمدی پیرامون موقوفات کرمان، مشهد و اصفهان نشان میدهد که پساز بقاع متبرکه، بیشترین تعداد موقوفات به مدارس و حوزههای علمیه اختصاص داشت (احمدی، 1384، ص. 47). پساز دوران شاه عباس، با ایجاد ثبات سیاسی و رونق اقتصادی، مدارس علمیۀ بزرگی در اصفهان و سایر شهرها ساخته شد. این مدارس که با هدف تربیت روحانیان شیعه تأسیس شده بودند، از حمایت گستردۀ مالی موقوفات برخوردار بودند (بخشی استاد و احمدی، 1392، ص. 10)؛ بنابراین، گسترش ترجمه در این دوران امری بدیهی به نظر میرسید. سدۀ یازدهم هجری، باوجود ۱۳۲ مترجم، که برخی از آنان وابسته به نهادهای دیوانی و دینی بودند، درخشانترین دوره برای رشد ترجمه محسوب میشود.
موقوفات نهتنها بهصورت غیرمستقیم در تألیف و ترجمه منابع شیعی نقش داشتند، بلکه گاه خود واقفان با نسخهبرداری و وقف کتابها، بهطور مستقیم در گسترش این آثار مشارکت میکردند. محمدتقی دانشپژوه در فهرست نسخ خطی کتابخانۀ قم اشاره میکند که شاه عباس تمامی کتب علمی خود را اعم از عربی و فارسی، به کتابخانۀ «سرکار فیض آثار» وقف کرده بود (منشی، 1390، ج. 2/940). نام زنان نیز در میان واقفان کتب علمی بهوفور دیده میشود (جعفریان، 1398، ص. 357). شواهد نشان میدهد که مشهد، با توجه به مدارس فراوان، حضور گستردۀ عالمان و شمار زیاد فراگیران علوم دینی، درزمینۀ کتابت و استنساخ نسخهها عملکرد قدرتمندی داشته است. توسلی و عظیمی در پژوهش خود نشان دادهاند که مدارس دینی و دانشآموختگان آنان، نقش چشمگیری در رونق کتابت نسخههای خطی در خراسان بزرگ طی دورههای تیموری و صفوی داشتهاند. یافتههای این دو نشان میدهد که مدارس خراسان یکی از کانونهای اصلی کتابت در این دوران بودهاند (توسلی و عظیمی، ۱۳۹6، ص. 196). محتوای تولیدشده در این مدارس، بهطور طبیعی، تحتتأثیر درآمدهای موقوفات و خواست واقفان قرار داشت. این الگو، در مقیاسی کموبیش مشابه، در دیگر شهرهای مهم صفوی همچون اصفهان، قزوین، قم و دیگر مراکز علمی نیز میتوان مشاهده کرد.
در دوران صفوی، «ترجمه» بهعنوان ابزاری کارآمد برای حمایت و تقویت اندیشههای شیعی استفاده شد؛ ازاینرو در سایۀ حمایت حکمرانان جدید ایران تا انتهای این دوران، بر شمار ترجمهها و مترجمان افزوده شد. ترجمههای ذکرشده در کانون شهرهایی که پساز روی کار آمدن صفویان برجسته شدند، انجام گرفت. این شهرها، ازطریق ترجمه و با پشتوانۀ مدارس و موقوفات وابسته به آنها به گسترش و نشر اندیشههای شیعه پرداختند.
دادههای مکانی مستخرج از ترجمههای این دوران نشان از وسعت جغرافیای ترجمهها دارد. جریان مستمر ترجمههای دورۀ صفوی نشان میدهد که کدام مکانها بهعنوان کانونهای جدید بازتولید اندیشههای شیعی نقشآفرین بودند. مکان ترجمهها نهتنها کموکیف تغییرات، بلکه حامیان و آمرانی را که در این برنامۀ فرهنگی نقشآفرینی میکردند نیز نشان میدهد. در تکمیل این مطلب، بررسی جغرافیای ترجمه نشان داد که کانونهای ترجمه و تولید و توزیع اندیشۀ شیعی در بخش مرکزی و شرقی ایران صفوی متمرکز بوده است.
همچنین پراکَنش نسخههای «ترجمه» دارای مکان نشان میدهد، شهرها و مراکز ترجمه در نیمۀ دوم قرن یازدهم هجری بسیار فعال بودند. در طول این سده شاهان صفوی و به تبعیت از آنان، بسیاری از بزرگان و رجال این دوره، سرمایههای کلانی را به مدرسهسازی اختصاص دادند. موقوفات این مدارس، گسترده و متنوع بود. رشد تعداد مترجمان در این قرن، متناسب با افزایش شمار محصلان مدارس علمیه بود. بسیاری از این ترجمهها و تألیفات در دل نظام آموزشی پویایی که در قرن یازدهم هجری شکوفا شده بود، تولید و منتشر شد. شواهد تاریخی نشان میدهد که ترجمهها در مناطقی با موقوفات بیشتر، پررونقتر بودند. واقفان معمولاً در زمرۀ حامیان ترجمه نیز قرار میگرفتند و آنان بودند که مشخص میکردند درآمد موقوفاتشان در چه حوزههایی هزینه شود.
وظیفه خود میدانیم از استاد ارجمند، جناب آقای دکتر محمود فتوحی، که با رهنمودهای ارزشمندشان نویسندگان مقاله را بهرهمند ساختند، صمیمانه قدردانی کنیم.
پیوستها:
|
قرن دهم |
عنوان |
مؤلف |
مترجم |
تاریخ تألیف هجری قمری |
تاریخ ترجمه هجری قمری |
پایگاه و خاستگاه مترجم |
حامیان |
مکان ترجمه |
|
مکارم الاخلاق |
ابونصر حسن بن فضل طبرسی |
عبدالحی بن عبدالوهاب اشرفی جرجانی |
قرن ششم |
964ق |
فقیه – متکلم -شاگرد محقق کرکی |
اهدا به شاه تهماسب و محمد خان |
هرات |
|
|
عدة الداعی و نجاح الساعی |
ابوالعباس احمد معروف به ابنفهد حلی |
نصیرالدین محمد بن عبدالکریم انصاری |
841ق |
967ق |
_ |
قزاق خان بن محمد خان |
هرات |
|
|
محاسن الاداب فی ترجمه مکارم الاخلاق |
ابونصر حسن بن فضل طبرسی |
نصیرالدین محمد بن عبدالکریم انصاری |
قرن پنجم و ششم |
963ق |
_ |
به دستور محمد خان اهدا به شاه تهماسب |
هرات |
|
|
ترجمۀ النقایه فی مختصر الوقایه |
عبیدالله بن مسعود بن تاج الشریعه محمود |
محمد بن محمد جرجانی |
قرن هشتم |
937ق |
_ |
ابوالغازی عبیدالله خان ازبک |
هرات |
|
|
الخرایج و الجرایح |
سعید بن هبهالله قطبالدین راوندی |
محمد شریف خادم |
573ق |
قرن دهم |
مصاحب شاه تهماسب |
سلطان ابراهیم قطب شاه |
جنوب هند |
|
|
ترجمۀ اعتقادات صدوق |
ابنبابویه قمی (شیخ صدوق) |
ابوالفتح حسینی |
381ق |
962ق |
عالم امامی-مؤلف تفسیر شاهی |
شاهزاده سلطانم |
دارالارشاد اردبیل |
|
|
رسالۀ الفیه |
محمد بن مکی (شهید اول) |
عبدالحی بن عبدالوهاب اشرفی جرجانی |
قرن دهم |
قرن دهم |
فقیه، متکلم، شاگرد محقق کرکی |
سلیمان بیک در آذربایجان |
آذربایجان |
|
|
حاشیۀ الفیه |
علی بن حسین محقق کرکی |
میر اسدالله شوشتری |
قرن دهم |
قرن دهم |
شاگرد محقق کرکی |
محقق کرکی |
نجف |
|
|
قرن دهم |
||||||||
|
قرن یازدهم |
توحید مفضل ꞊ التوحید ꞊ کتاب الفکر ꞊ کنز الحقایق و المعارف مفضل بن عمر |
مفضل بن عمر جعفی کوفی منسوب به امام صادق |
ملا محمد صالح بن محمد باقر روغنی قزوینی |
قرن دوم |
قرن یازدهم |
محدث و ادیب |
_ |
مشهد |
|
عیون الاخبار الرضا |
شیخ صدوق، منسوب به امام رضا(ع) |
ملا محمد صالح بن محمد باقر روغنی قزوینی |
قرن دوم |
1075ق |
محدث و ادیب |
درخواست دوستان |
مشهد |
|
|
حکمت اسلام ꞊ ترجمه کلمات قصار امام علی(ع) |
عبدالواحد بن محمد آمدی |
ملا محمد صالح بن محمد باقر روغنی قزوینی |
قرن ششم |
قرن یازدهم |
محدث و ادیب |
_ |
مشهد |
|
|
ترجمۀ صور الکواکب |
ابوالحسین عبدالرحمن بن عمر صوفی رازی |
حسن بن سعد قاینی |
قرن چهارم |
1041ق |
_ |
به سفارش منوچهر خان حاکم مشهد |
مشهد |
|
|
احقاق الحق و ازهاق الباطل |
قاضی نورالله شوشتری |
حسین بن عبدالوهاب طباطبائی بهبهانی |
قرن دهم |
1094ق |
_ |
میرزا سعدالدین محمد وزیر شاه سلیمان |
مشهد |
|
|
ترجمۀ وسایل الشیعه یا هدایه الاحکام و بدایه الانام |
شیخ حر عاملی |
محمد حسن بن محمد صالح هروی |
قرن یازدهم |
1091ق |
عالم دینی |
به خواهش مقلدین و اهدا به محمد هادی بن رضا قلی مشهدی |
مشهد |
|
|
جمال الاسبوع به کمال العمل المشروع |
ابنطاووس حلی |
محمد حسین بن رضوان |
قرن هفتم |
1077ق |
_ |
امینالدوله فرخ بیکا |
مشهد |
|
|
حاصل الترجمان در ترجمه الاعتقادات صدوق |
ابنبابویه قمی (شیخ صدوق) |
محمد مهدی بن محمد صالح رضوی |
قرن چهارم |
قرن یازدهم |
نقیب سادات رضویه |
شاه عباس دوم |
مشهد |
|
|
اربعین حدیث |
شیخ بهایی |
شمسالدین محمد بن علی بن خاتون عاملی |
قرن یازدهم |
1027ق |
خواهرزادۀ شیخ بهایی |
سلطان محمد قطب شاه |
جنوب هند |
|
|
مکارم الاخلاق |
ابونصر حسن بن فضل طبرسی |
علی بن طیفور بسطامی |
قرن ششم |
1061ق |
ادیب، مترجم، در خراسان مدتی شاگرد ابنخاتون عاملی و تفرشی بود. |
میر شیر بن سید هبتالله بن میر عبدالکریم مازندرانی* |
دکن دربار قطب شاهی |
|
|
ترجمۀ المناظرة ابن ابیجمهور |
ابن ابیجمهور احسائی |
محمد بن محمد کاشانی |
قرن دهم |
قرن یازدهم |
_ |
اخوان الصفا خُلّان الوفا |
هند |
|
|
نزهه الارواح و روضه الافراح = تاریخ الحکما |
محمد بن محمود شهرزوری |
مقصود علی تبریزی |
قرن هفتم |
1011ق |
اهل تحقیق و طریقت |
اهدا به جهانگیر پادشاه |
هند |
|
|
ترجمه و تفسیر قرآن |
کتاب آسمانی |
قطبالدین محمد بن شیخ علی شریف لاهیجی |
قرن یکم |
1098ق |
شیخالاسلام لاهیجان |
_ |
هند |
|
|
مفتاح الفلاح |
شیخ بهایی |
ابوالمظفر محمد جعفر حسینی |
قرن یازدهم |
قرن یازدهم |
شیخالاسلام اصفهان |
آغا بیگم دختر شاه عباس اول |
اصفهان |
|
|
حدیقه العالم |
_ |
محمد زمان خان نقاش |
_ |
قرن یازدهم |
نقاش دربار |
_ |
اصفهان |
|
|
تنبیه الراقدین فی ایقاظ النفس بذکر موت الرحیل |
محمد طاهر محمد حسین قمی |
محمد طاهر محمد حسین قمی |
قرن یازدهم |
قرن یازدهم |
شیخالاسلام قم |
_ |
قم |
|
|
توحید مفضل |
مفضل بن عمر جعفی کوفی منسوب به امام صادق(ع) |
فخرالدین ترکستانی |
قرن دوم |
1065ق |
مستبصر، متکلم و فقیه، محتملاً شاگرد محمد طاهر قمی |
حاج ندر علی |
قم |
|
|
ترجمه و شرح کافی |
شیخ کلینی |
مولانا خلیلالله غازی قزوینی |
قرن چهارم |
قرن یازدهم |
متکلم، فقیه، محدث، همدرس خلیفه سلطان |
اهدا به شاه عباس دوم |
قزوین |
|
|
ترجمه و شرح صحیفه سجادیه |
علی بن حسین (امام سجاد(ع)) |
ملا محمد سلیم رازی |
قرن یکم |
1059ق |
شاگرد خلیفه سلطان |
_ |
ری |
|
|
طب الرضا |
منسوب به امام رضا(ع) |
مولانا محمد مؤمن قزوینی الموتی |
قرن دوم |
1074ق |
_ |
حاج علیرضا طالقانی |
بلده غزنویه |
|
|
قرن یازدهم |
||||||||
|
قرن دوازدهم |
نظم الغرر و نضد الدرر |
عبدالواحد بن محمد آمدی |
عبدالکریم محمد یحیی قزوینی |
قرن ششم |
قرن دوازدهم |
واعظ وابسته به دربار |
سلطان حسین |
مشهد |
|
ترجمه نهجالبلاغه |
محمد بن حسین شریف الرضی (منسوب به امام علی(ع)) |
محمد کاظم بن محمد فاضل شریف |
قرن چهارم و پنجم |
1107ق |
مدرس علوم دینی آستان قدس و خادم آن آستان |
اعتمادالدوله شاه قلی خان هنگام ورود سلطان حسین به مشهد |
مشهد |
|
|
عهدنامه مالک اشتر |
امام علی(ع) |
محمد کاظم بن محمد فاضل شریف |
قرن چهارم و پنجم |
1106ق |
مدرس علوم دینی آستان قدس و خادم آن آستان |
سلطان حسین |
مشهد |
|
|
ترجمۀ کنز الدقائق و بحر الغرائب |
میرزا محمد بن محمد رضا قمی مشهدی |
میرزا محمد بن محمدرضا قمی مشهدی |
1097ق |
1105ق |
عالم، ادیب، محدث، فقیه، شاگرد فیض کاشانی |
سلطان حسین |
مشهد |
|
|
رسالۀ ذهبیه ꞊ تحفة الرضا |
منسوب به امام رضا(ع) |
عبدالواسع تونی |
قرن دوم |
قرن دوازدهم |
شاعر و منشی |
سلطان حسین |
مشهد |
|
|
برء الساعه |
محمد بن زکریای رازی |
عبدالکریم محمد یحیی قزوینی |
قرن سوم و چهارم |
قرن دوازدهم |
واعظ وابسته به دربار |
برای رستم خان سپهسالار |
اصفهان |
|
|
ترجمۀ دعای صباح |
منسوب به امام علی(ع) |
محمد هادی بن محمد صالح مازندرانی ملقب به مترجم |
قرن یکم |
1108ق |
مترجم - نوۀ محمد تقی مجلسی |
_ |
نجفآباد اصفهان |
|
|
مهج الدعوات و منهج العبادات |
ابنطاووس حلی |
مولی محمد تقی بن علی نقی طبسی |
664ق |
1117ق |
از مشاهیر علما، شاگرد آقا جمال |
اهدا به سلطان حسین |
اصفهان |
|
|
ترجمۀ الصلاة |
شهید ثانی (زینالدین بن علی بن احمد عاملی) |
محمد هادی بن محمد میرلوحی سبزواری |
قرن دهم |
1113ق |
پسر محمد میرلوحی صاحب کفایه المهتدی |
احباب و بزرگان |
قندهار |
|
|
قرن دوازدهم |
||||||||
[1] گویا در عنوان مقاله «دوره اول صفویه» به خطا «دوره صفوی اول» درج شده است.
[2]. از این جمله میتوان به ملا محمد صالح بن محمد باقر روغنی قزوینی اشاره داشت. او توحید مفضل، عیون الاخبار الرضا و حکمت اسلام را در شهر مشهد ترجمه کرد.
)