Impacts of Geographical Phenomena on the Selection of Siraf Port Location

Document Type : Research Paper

Authors

1 Ph.D. graduate of Iranian History of the Islamic Period, Faculty of Letters, Ferdowsi University, Mashhad, Iran

2 Associate professor, Department of History, Faculty of Letters, Ferdowsi University, Mashhad, Iran

3 Ph.D., Department of History, Faculty of Letters, Ferdowsi University, Mashhad, Iran

10.22108/jhr.2025.143683.2740

Abstract

Abstract
The historical port of Siraf located along the Persian Gulf coast is recognized as a significant Sasanian-era site based on archaeological evidence. Historical sources indicate that this port flourished throughout the Islamic period and continued to prosper until the late Buyid era. Geographically, Siraf occupies a narrow strip of land extending from the mountains to the seashore, which enhances its strategic significance. Numerous studies have concentrated on Siraf, particularly regarding its maritime trade with various regions. As the largest archaeological excavation site on the northern shores of the Persian Gulf, it has been the subject of extensive scholarly articles. However, research addressing the reasons for its specific location remains limited. Given the constrained space between the mountains and the sea at Siraf, alongside the availability of more expansive coastal areas nearby, a critical question arises: why was this port established in such a restricted environment? Moreover, what roles did natural and human geographical factors play in determining the port location? This study employed a descriptive-analytical method, incorporating library research, field observations, and interviews. The findings indicated that the natural characteristics of Siraf, such as its port position, surrounding highlands, water resources, and nearby stone and gypsum mines, along with human geographical elements like its hinterland cities and trade routes, were instrumental in the selection of this port site.
Keywords: Siraf, Persian Gulf, Natural Phenomena, Human Phenomena.
Introduction
Since ancient times, the interplay between humans and geography has profoundly influenced both. Geographical features and phenomena have shaped human livelihoods, architectural styles, and cultural practices. In turn, humans have employed their intelligence and creativity to navigate geographical constraints and leverage their environment to their advantage. This dynamic interaction known as possibilism in geography illustrates how human actions can transform and adapt to their surroundings.
Historical geography is an interdisciplinary field that examines the relationship between humans and their environment, focusing on their mutual influence throughout historical events. This includes significant occurrences like the establishment of settlements and cities in the past. Situated on the Persian Gulf coast, Siraf is one of Iran's historical ports and a key site for archaeological excavations and research. While numerous studies have been published about Siraf, there remains a notable lack of research addressing the reasons for its specific location and the impacts of natural and human geographical phenomena in this context.
Given the importance of Siraf in Iranian history, its designation as a pivotal hub for natural and historical tourism along the Persian Gulf, and its proximity to the South Pars Gas facilities, it serves as a crucial foundation for historical and archaeological inquiry. Furthermore, the need to preserve its historical artifacts underscores the significance of investigating its historical geography.
Materials & Methods
This interdisciplinary study explored historical geography by employing a descriptive-analytical method to investigate the influence of both natural and human geographical factors on the location of Siraf Port. For data collection, we began by consulting primary library sources and recent research. Acknowledging the importance of field visits and observations, we conducted a comprehensive exploration of the natural and historical sites in and around Siraf. Additionally, we interviewed individuals knowledgeable about the local history to gain deeper insights into the region's past.
Research Findings
Our findings indicated that both natural and human factors were instrumental in the selection of the site for Siraf Port. While being influenced by their natural environment, the people of the Sasanian era creatively leveraged these conditions to establish an ideal location for the new port. This setting not only facilitated daily life, but also boosted the nation's economy through maritime trade. Natural attributes significantly contributed to the establishment of Siraf as a bustling port. The town was flanked by the Zagros Mountains, which provided a natural barrier and strategic advantage against potential invasions. This elevated terrain allowed for the construction of fortifications, which were crucial for securing the port. Additionally, the mountains supplied essential resources, including stone and gypsum, necessary for construction and trade. Water resources also played a pivotal role in the port development. The nearby mountains harbored springs and streams that ensured a reliable water supply. The residents of Siraf dug wells and constructed hand-carved cisterns to store water, providing vital hydration for both the local population and maritime activities. The availability of fresh water in such arid regions was a significant factor in attracting settlers and traders alike. Geographical elements were equally influential in determining Siraf location. The port served as a crucial link between the interior of Iran and the wider world. Its proximity to cities, such as Gur, Jam, and Koran, facilitated the easy transport of goods and resources. These hinterland regions supplied essential foodstuffs and materials, making Siraf a vital hub for commerce. The connectivity provided by the port enhanced trade routes, establishing Siraf as a center of economic activity.
Moreover, the port location strategically positioned it along major maritime trade routes. Siraf became a primary point of departure and destination for merchants traveling between the Persian Gulf and other regions, including the Indian subcontinent and the Arabian Peninsula. These geographical advantages enabled Siraf to thrive as a trading post, significantly contributing to the region's economic landscape.
Discussion of Results & Conclusion
The builders of Siraf adeptly utilized both natural and human geographical phenomena to establish the port in a way that effectively addressed their commercial and economic needs. The emphasis on maritime trade combined with the necessity for a port along the Persian Gulf coast led them to seek a strategically advantageous location. Considering the geographical position of Gur City, they identified a coastal site well-suited for port development. Beyond serving as a maritime port, Siraf evolved into a significant marketplace.
Constructing this new port required not only logistical planning, but also effective supervisory, observational, and defensive capabilities. The nearby highlands provided an ideal setting for fortifications, enhancing the port security. Establishment of any settlements depended critically on access to water. The proximity of vital water sources in the mountains near Siraf, along with digging of numerous wells and construction of hand-carved cisterns, ensured a reliable water supply for inhabitants of the port.
The selected location for Siraf was further influenced by its closeness to Gur and other hinterland regions, such as Jam and Koran, which supplied essential foodstuffs. Siraf functioned as a key hub, serving as both a point of departure and a destination for several roads within Fars Province, effectively connecting it to the interior of Iran. Moreover, the sea route provided a crucial link between the port and other parts of the world.
In conclusion, the historical port of Siraf exemplifies the intricate relationship between geography and human activity. Its strategic location, natural resources, and trade routes have combined to create a thriving center of commerce and cultural exchange. Future research should continue to explore these dynamics, examining how other historical ports were influenced by similar geographical factors. Understanding the elements that contributed to Siraf establishment can provide valuable insights into broader patterns of maritime trade and settlement in the Persian Gulf region.
By protecting and preserving the historical artifacts and archaeological sites of Siraf, we can ensure that this important piece of history remains a source of knowledge and inspiration for future generations. The study of Siraf not only enhances our understanding of Iranian history, but also underscores the significance of geography in shaping human civilization. As we continue to explore the past, we must remain mindful of the lessons it offers for our present and future.

Keywords

Main Subjects

Full Text

مقدمه

انسان از روزگاران دور برای گذران زندگی و پیشرفت در امور آن به جغرافیا و پدیده‎‌های جغرافیایی پیرامون خود توجه داشته است. تأثیر عوامل جغرافیایی بر زندگی انسان، شیوۀ ‎‌معیشت، نوع معماری و آداب‌ورسوم او موضوعی انکارناپذیر است؛ بااین‌حال، ‎انسان با بهره‎‌گیری از هوش و خلاقیت تلاش کرده است تا خود را از جبر جغرافیایی تا اندازۀ بسیاری برهاند و نیز جغرافیا را به‎‌ خدمت خود درآورد. در دانش جغرافیا این شیوه از عملکرد وی در تعامل با محیط و بهره‎‌گیری از امکانات محیطی، امکان‎‌گرایی نام دارد.

یکی از حوزه‎‌های میان‎‌رشته‎‌ای، جغرافیای تاریخی است. پژوهشگران در این حوزه به بررسی تعامل انسان با محیط و جغرافیای پیرامون وی و تأثیر دوطرفۀ آن‎‌ها بر یکدیگر در جریان رویدادهای تاریخی می‎‌پردازند. ازجملۀ این رویدادها پیدایش سکونتگاه‎‌ها و شکل‌گیری شهرها در گذشته است. پژوهشگر این حوزه با طرح مسئله و تلاش برای درک خاستگاه جغرافیایی آن، مطالعۀ خود را غنی‎‌تر می‎‌کند (گوردون ایست، 1392، ص. 22). برای انجام این کار، محقق ضمن توجه به منابع مکتوب و دست‌اول (به‎‌ویژه کتب جغرافیایی) و بهره‎‌گیری از نقشه‎‌های تاریخی، به مشاهدات و بررسی‎‌های میدانی نیز می‎‌پردازد (گوردون ایست، 1392، ص. 32ـ33). ازسویی توجه به تاریخ شفاهی و امر مصاحبه و گفتگو نیز می‎‌تواند یاریگر او در موضوع پژوهش باشد.

از پدیده‎‌های بسیار مهم جغرافیای طبیعی در ایران، خلیج فارس است. سواحل این گسترۀ آبی از هزاره‎‌های پیشین در کانون توجه انسان و نیز محل شکل‎‌گیری شهرها و روستاهای مختلفی بوده است. در دوران تمدن عیلامی و در شبه‎‌جزیرۀ بوشهر، شهر لیان به وجود آمد و در ریشِهر نیز که در آنجا قرار دارد آثاری از تمدن یادشده تا دور‎ۀ ساسانی کشف شده است (حسینی فسایی، 1382، ج. 2/1334؛ فرصت شیرازی، 1377، ج. 2/596؛ واندنبرگ، 1348، ص. 53؛ توفیقیان، 1393، ص. 57).

با تأسیس سلسلۀ هخامنشی جغرافیای ایران و خلیج فارس زیر سیطرۀ حکومتی واحد قرار گرفت. نویسندگان یونانی از وجود آثار هخامنشی در سواحل خلیج فارس تا دشتستان یاد کرده‎‌اند (Strabo, n.d, p. 159; Arrian, 1897, p. 72) در دشتستان آثار هخامنشی یعنی کاخ‎‌های «چرخاب»، «بردک‎‌سیاه» و «سنگ سیاه» یافت شده است (سرفراز و فیرورمندی، 1387، ص.150ـ151؛ ابراهیمی و همکاران، 1399، ص. 76).

در عصر اشکانی و دوران حضور نظام ملوک‎‌الطوایفی، در سواحل خلیج فارس حکومت‎‌های مختلفی وجود داشت. در پایان دور‎ۀ یادشده و با آغاز تلاش‎‌های اردشیر بابکان برای دستیابی به قدرت، سواحل خلیج فارس نیز در کانون توجه او قرار گرفت. وی به سلطۀ حکومت‎‌های موجود در این ناحیه پایان داد و با تأسیس حکومت ساسانی سواحل خلیج فارس نیز جزئی از قلمرو این حکومت شد (طبری، 1375، ج. 2/582، 584).

ساسانیان شهرهای بسیاری را در ایران بنا کردند. حمزۀ اصفهانی در ذکر شهرسازی اردشیر بابکان از رام‌اردشیر نام می‎‌برد که آن را در دور‎ۀ زندگی او ریشهر می‎‌نامیدند (الإصفهانی، بی‌تا، ص. 38). همان‎‌گونه که گذشت، آثاری از دوران عیلامی تا ساسانی در ریشهر واقع در شبه‌جزیرۀ بوشهر یافت شده است. برخی از شهرهای ساسانی در سواحل خلیج فارس ساخته شده‎‌اند. یکی از آن‎‌ها بندر سیراف است که در این مقاله نقش پدیده‎‌های جغرافیایی در تعیین مکان آن بررسی شده است.

در باب ضرورت انجام چنین پژوهشی باید گفت که تاکنون مطالعه‎‌ای دربارۀ موضوع یادشده انجام نگرفته است؛ بنابراین با بررسی پدیده‎‌های جغرافیایی و تعامل انسان با آن‎‌ها، پژوهشگر به تأثیر پدیده‎‌های طبیعی و انسانی در تعیین مکان بندر سیراف توجه کرده است. ازسوی‌دیگر باید گفت با توجه به اهمیت سیراف در تاریخ ایران، پژوهش دربارۀ جغرافیای تاریخی آن به این دلایل، ضرورت ویژه‌ای پیدا می‌کند: 1. یک کانون مهم گردشگری طبیعی و تاریخی در سواحل ایرانی خلیج فارس و در دل تأسیسات گازی پارس جنوبی؛ 2. بستری مهم در پژوهش‌های تاریخی و باستان‎‌شناسی؛ 3. ضرورت حفاظت از آثار کهن آن.

روش‌شناسی

دربارۀ روش گردآوری داده‎‌ها، در گام نخست از آگاهی‎‌های منابع دست‌اول کتابخانه‎‌ای و تحقیقات جدید بهره گرفته شده است. با توجه به اهمیت بررسی و مشاهدات میدانی، از آثار و محوطه‎‌های طبیعی و تاریخی داخل سیراف و پیرامون آن بازدید شد. همچنین با برخی از افراد آگاه به تاریخ محلی مصاحبه و گفتگو انجام شده است.

پیشینۀ پژوهش

تاریخ و باستان‎‌شناسی سیراف در کانون توجه برخی از پژوهشگران قرار گرفته است. آرل اشتاین (Aurel Stein) نخستین باستان‎‌شناسی است که محوطۀ سیراف را بررسی کرده است. اقبال آشتیانی (1324) در مقالۀ «جغرافیای بلاد و نواحی: سیراف قدیم» به این بندر پرداخته و اشارۀ اندکی به وضعیت نامساعد طبیعی در این باب کرده است. لسترنج (Le Strange, 1905/1364) در کتاب شهرهای خلافت شرقی، آگاهی‎‌های جغرافی‎‌دانان اسلامی را دربارۀ این بندر فراهم آورده است. اقتداری (1357) نیز بناهای تاریخی آن را با ارائۀ عکس‎‌هایی در کتاب آثار شهرهای باستانی خلیج فارس و دریای عمان ذکر کرده است. معصومی (1374) نیز در کتاب سیراف (بندر طاهری) به معرفی آثار سیراف، کاوش‎‌های باستان‎‌شناسی این مکان، مردم‎‌شناسی و فولکور و اثر متأخر آن یعنی قلعه شیخ پرداخته است. سمسار (1357) نیز در این باره کتابی با عنوان جغرافیای تاریخی سیراف به نگارش درآورده است. جدیدترین آثار علمی و پژوهشی منتشرشده دربارۀ این موضوع کتاب‎‌های سید محی‎‌الدین جعفری (1394) و محمد اسماعیل اسماعیلی جلودار (1390) و (1394) است. در برخی از آثار ذوقی نیز به این بندر و آثار آن توجه شده است. از مروارید تا نفت نوشتۀ رضا طاهری (1394) ازجملۀ آن‎‌هاست. در همۀ این آثار، موضوع مدنظر نوشتار حاضر، یعنی چرایی تعیین جایگاه سیراف و نقش پدیده‎‌های جغرافیایی آن لحاظ نشده است.

بندر سیراف

بندر سیراف، مرکز بخشی به همین نام از توابع شهرستان کنگان در استان بوشهر است. از سال 1387 نام سیراف احیا و جایگزین نام طاهری شد (کنگانی، 1403، مصاحبه)؛ اما هنوز از واژۀ اخیر نیز در اشاره به این بندر استفاده می‎‌شود.

شهرت و آوازۀ این بندر در سده‎‌های اولیۀ اسلامی توجه جغرافی‎‌دانان را به خود جلب کرده و کمتر کتاب مسالک و ممالکی است که در آن ذکری از این بندر به میان نیامده باشد (سمسار، 1357، ص. 5). در احسن التقاسیم فی معرفةالاقالیم آمده است: «ساختمان‎‌هایش استوار، جامعش زیبا، بازارهایش درست، مردمش دارا و نامش پرآوازه است (مقدسی، 1361، ج. 2/636). بر اساس گزارش‎‌های جغرافی‎‌دانان اسلامی، سیراف مرکز عمدۀ تجارت دریایی خلیج فارس با هند و شرق دور در قرون نخستین اسلامی بود (Stein, 1937, p. 202)؛ چنان‎‌که آن را «درگاه چین» و «انبار فارس و خراسان» می‎‌گفتند (مقدسی، 1361، ج. 2/636). بنابر آنچه گفته شد، این نقطه از منظر باستان‎‌شناسی اهمیت داشته و بزرگ‎‌ترین محوطۀ شناسایی و کاوش‎‌شده در سواحل ایرانی خلیج فارس است (خسروزاده، 1396، ص. 152).

وجود نام این بندر در برخی روایات اسطوره‎‌ای، مانند به آسمان رفتن کیکاووس، از پیشینۀ قبل‌از اسلام آن حکایت دارد (طوسی، 1382، ص. 420؛ الحموی، 1995م، ج. 3/294). در یکی از نخستین آثار تحقیقی دربارۀ این بندر، با ارائۀ شواهدی سیراف «از بلاد قبل از اسلام» معرفی شده است (اقبال آشتیانی، 1324، ص. 7). کاوش‎‌های وایتهاوس (Whitehouse) پیشینۀ ساسانی این مکان را آشکار کرد. وی در پایان یکی از مقالات خود با ذکر شواهد باستان‎‌شناسی از «سیراف ساسانی» سخن گفته است (Whitehouse, 1972, p. 87).

موقعیت

ازنظر موقعیت مکانی بر اساس منابع، سیراف بر ساحل خلیج فارس و در کورۀ اردشیرخوره فارس قرار داشته است (الخوارزمی، 1345ق، ص. 14؛ ابن‌خرداذبه، 1992م، ص. 44). این بندر یکی از بزرگ‎‌ترین بندرها و شهرهای ساخته شده بر کرانۀ دریای فارس بوده است (جیهانی، 1368، ص. 58؛ الإصطخری، 2004م، ص. 31).

امروزه محوطۀ سیراف در ساحل ایرانی خلیج فارس، 220کیلومتری جنوب شرق بوشهر و در فاصلۀ تقریباً 380کیلومتری شمال غرب بندرعباس واقع شده است (Whitehouse, 1968, p. 1). فاصلۀ این بندر تا عسلویه مرکز تأسیسات گازی پارس جنوبی تقریباً 50 کیلومتر و تا خلیج طبیعی ـ تاریخی نای‎‌بند نزدیک به 60 کیلومتر است.

جغرافیای طبیعی

از منظر جغرافیای طبیعی، سیراف میان کوه و دریا قرار دارد (مقدسی، 1361، ج. 2/637؛ مسعودی، 1365، ص. 48). در سمت دریا این بندر در امتداد کنارۀ خلیجی کم‎‌عمق منتهی به سواحل شنی پست گسترش یافته است. بلافاصله پس‌از این ساحل، یک سلسله‌‌‌کوه ماسه‎‌سنگی ناهموار قرار دارد. در این قسمت از فارس، زمین پشت ساحل شامل مجموعه‎‌ای از سلسله‌کوه‎‌های ممتد موازی با ساحل است. این کوه‎‌ها که رسوبی‌اند، بلندی‎شان به بیش از 1500 متر می‎‌رسد و 20 کیلومتر وارد دریا شده‌اند. تنها در برخی نقاط، این کوه‎‌ها به‎‌وسیلۀ گذرگاه‎‌هایی از یکدیگر جدا شده‎‌اند؛ در نتیجه ارتباطی بین ساحل و مناطق داخلی و دور از کرانه، آن هم به‎‌شکلی دشوار به وجود آمده است (Whitehouse, 1968, p. 3). جغرافی‎‌دانان اسلامی نیز به‎‌صورت کلی از کوه‎‌های سیراف و پیرامون آن یاد کرده‎‌اند (ابن‌رسته، 1892م، ص. 154؛ جیهانی، 1368، ص. 58؛ الإصطخری، 2004م، ص. 31 و 78). کوه‎‌های سیراف بخشی از زاگرس چین‎‌خورده، است (جعفری، 1394، ص. 26). این کوه‎‌ها امتداد ارتفاعات مشرف بر کنگان هستند که در پشت سیراف به کوه «هفت‎‌چاه» متصل می‎‌شوند. در پشت این کوه‎‌های بلند، دره‎‌های جم و گله‎‌دار قرار دارد که به‎‌وسیله راه‎‌هایی از گذشته تا امروز به سیراف متصل می‎‌شده‎‌اند (Stein, 1937, p. 210). هفت‎‌چاه بخشی از ارتفاعات میان سیراف و منطقه‎‌ی گله‎‌دار است. کوه موسوم به «جبل عالی» نیز بخشی از ارتفاعات میان جم و سیراف است (حسینی فسایی، 1382، ج. 2/1634). میان کوه‎‌های مرتفع یادشده و خود سیراف نیز کوه‎‌هایی با ارتفاع کمتر، تپه‎‌هایی چند و دره‌ای موسوم به «دوبند طاهری» وجود دارد که محور ارتباطی عسلویه ـ کنگان و سیراف ـ جم از میان آن‎‌ها می‎‌گذرد. امروزه این دو محورِ ارتباطی در قسمتی از درۀ دوبند موسوم به «پل طاهری» به یکدیگر می‎‌رسند. اکنون نیز چون گذشته با عبور از درۀ دوبند و تَنگ کُنارک به سیراف وارد می‎‌شوند.

عوارض طبیعی موجود در محدودۀ شهر سیراف که در منابع جغرافیایی کهن بازتاب یافته شامل کوه، دریا و ساحل است (جیهانی، 1368، ص. 58؛ ابن‌حوقل، 1938م، ج. 1/49؛ الإصطخری، 2004م، ص. 31). به‎‌علاوه در این محدوده تپه‎‌های متعدد، تَنگ‎‌‎‌هایی مانند لیر و دره‎‌هایی چون شیلُو واقع شده است (Stein, 1937, p. 204 و مشاهدۀ میدانی). هم‎‌چنین در مکان‎‌نگاری (توپوگرافی) شهر، دو رودخانه هست که سیراف در میان آن‎‌ها قرار گرفته و در ابتدا و انتهای شهر قرار دارند. یکی از آن دو از تَنگ کُنارک می‎‌گذرد و دیگری رودخانۀ «لگ‌لوگه» نام دارد. این عوارض طبیعی که در واقع رودخانه‎‌های فصلی هستند سیلاب‎‌ها را با خود به دریا حمل می‎‌کنند (جعفری، 1394، ص. 39 و مشاهدۀ میدانی).

نزدیک‎‌ترین آبادی‎‌ها به سیراف روستای «چاه مجنون» و «بندر پَرَک یا پِرَک» است که ظاهراً در دوران متأخر به وجود آمده‎‌اند. نام پرک نخستین بار در دور‎ۀ محمدشاه قاجار ثبت شده است (کازرونی، 1367، ص. 79). این دو مکان مانند سیراف، مابین دریا و کوه قرار دارند. کوه مشرف بر آن‎‌ها، کوه هفت‎‌چاه است؛ اما این کوه با ارتفاع زیاد چون دیوار بلندی در فاصلۀ دورتری از دریا و آبادی‎‌های یادشده قرار گرفته است. به‎‌علاوه‌، تپه‎‌هایی بر چاه مجنون اشراف دارد که امتداد تپه‎‌های مشرف بر سیراف است. برخلاف سیراف، چاه مجنون و بندر پرک در نقطۀ وسیع‎‌تری بنا شده‎‌اند. این موضوع گویای آن است که در بنای یک بندر جدید، فقط گستردگی زمین مدنظر نبوده است. در انتخاب مکان ساخت بندر سیراف به عوامل جغرافیایی طبیعی و انسانی توجه شده که در ادامه به آن‎‌ها پرداخته می‎‌شود.

موقعیت بندرگاهی

در دانش جغرافیا یکی از مباحث درزمینۀ موقعیت، «انسان و موقعیت بندرگاهی» است (شکویی، 1373، ص. 259). خلیج فارس در قسمت سیراف یک پیش‎‌رفتگی قوسی‎‌شکل در خشکی دارد: «و اصل ترکیب بندر طاهری به‌مثابۀ هلال واقع است ...» (آل داوود، 1378، ص. 104). این ویژگی طبیعی زمینۀ مناسبی را برای شکل‌گیری موقعیت بندرگاهی در سیراف فراهم آورده بود. این موقعیت در بسیاری از منابع جغرافیایی اسلامی بازتاب یافته؛ چنان‎‌که از آن با عنوان «الفرضة العظیمة لفارس» (بندر بزرگ فارس) در برخی از منابع یاد شده است (الإصطخری، 2004م، ص. 31؛ ابن‌‎حوقل، 1938م، ج. 1/49). ابن‌بلخی نیز با توجه به این موقعیت، سیراف را به‎‌عنوان «مشرع بوزی‎‌ها و کشتی‎‌ها» در کتاب خود آورده است (ابن‌بلخی، 1374، ص. 328). پاره‎‌ای دیگر از منابع نیز ضمن اشاره به فرضه‎‌ بودن این مکان، آن را محل کشتی‎‌ها و برافراشتن بادبان و به راه افتادن کشتی‎‌ها (إقلاع للمراکب) ذکر کرده‎‌اند (ابوالفداء، 2007م، ص. 379؛ حافظ‎‌ ابرو، 1375، ج. 1/241؛ ج. 2/126).

 شهرهایی با موقعیت بندرگاهی در واقع «ایستگاه نهایی کشتی‎‌ها»، «پایان راه‎‌های خشکی»، «مسیرهای تجارت دریایی» و «خطوط ارتباطی داخلی و خارجی» به شمار رفته و نقش‎‌های مهمی را ایفا می‌کنند (شکویی، 1373، ص. 259). همچنین این فضای مناسب برای سیراف، موقعیت‎‌های دریایی، ساحلی و نیز سرآغازی را به دنبال داشت. موقعیت‎‌های یادشده از مباحث جغرافیایی‌‌اند (شکویی، 1373، ص. 259، 265ـ266). تمامی ویژگی‎‌های جغرافیایی یادشده، دربارۀ بندر سیراف صدق می‎‌کرد.

موقعیت بندرگاهی سیراف از منظر اقتصاد مبتنی‌‌بر بازرگانی دریایی، بسیار مهم و درخور توجه بوده است. شهرها را می‌توان ازنظر کاربری‌های گوناگونی که دارند، ‎به شهرهای بازاری، بندرهای دریایی، پایتخت‎‌ها، حاکم‎‌نشین‎‌ها، شهرهای صنعتی و... دسته‎‌بندی کرد. همچنین می‌توان برای آن‌ها کارکردهایی تخصصی چون تجارت، صنعت، دفاع و... نیز قائل شد (گوردون ایست، 1392، ص. 103). با توجه به این دسته‎‌بندی، کارکرد و موقعیت یادشده، سیراف شهری با کاربری یک بندر دریایی بود که بازرگانی دریایی کارکرد اصلی و تخصصی آن به شمار می‎‌رفت. در واقع کارکرد بازرگانی دریایی اصلی‎‌ترین هدف شکل‌گیری سیراف بود و موقعیت بندرگاهی عامل اصلی و عمدۀ بنای شهر به شمار می‎‌رفت. بازرگانی دریایی نقش مهمی در حیات مردم این بندر ایفا می‎‌کرد. با توجه به آنکه سیراف ایستگاه نهایی کشتی‎‌ها بود کالاهای دریایی (أمتعة البحر) مانند مواد خوشبو و ادویه از کشورهای دوردست به آنجا حمل می‎‌شد. سیراف با بهره‎مندی از موقعیت سرآغازی، نقطه‎‌ای بود که کالاهای دریایی واردشده ازآنجا به سایر نقاط فارس و سرزمین‎‌های دیگر فرستاده می‎‌شد (الإصطخری، 2004، ص. 92). همین عامل، سیراف را به شهری ثروتمند تبدیل کرده بود؛ چنان‎‌که یکی از جغرافی‎‌دانان دربارۀ آن گفته است: «سیراف در ‎‌قدیم شهری بزرگ بوده است و آبادان و پرنعمت... و به عهد خلفاء گذشته در وجه خزانه بودی، به‎‌سبب آنک عطر و طیب از کافور و عود و صندل و مانند آن دخل آن بودی و مالی بسیار از آنجا خاستی...» (ابن‌بلخی، 1374، ص. 328). ازطرفی برخی از نویسندگان نیز آن را غنی‎‌ترین شهرهای فارس دانسته‎‌اند که در آن افرادی زندگی می‎‌کردند که ثروت فراوان خود را تنها با بازرگانی دریایی به ‌دست آورده بودند (الإصطخری، 2004م، ص. 31 و 93؛ ابن‌حوقل، 1938م، ج. 1/49). تجارت دریایی رشد و گسترش شهر بندری سیراف را نیز در پی داشت؛ به‎‌گونه‎‌ای که منابع جغرافیایی با عنوان‌هایی مانند «مدینه عظیمه» (الإصطخری، 2004م، ص. 31)، «مدینه جلیله» (ابن‌حوقل، 1938م، ج. 1/49؛ اسحاق بن الحسین، 1408ق، ص. 44) و «مدینه آهله» (ابوالفداء، 2007م، ص. 379) از بزرگی و شکوه آن یاد کرده‎‌اند.

با توجه به اتصال خلیج فارس به اقیانوس هند (الهمدانی، 1416ق، ص. 64) سیراف با داشتن موقعیت بندرگاهی و بازرگانی دریایی، ازطریق گستره‎‌های آبی یادشده با دیگر نقاط دنیا مانند عدن، عمان، دیبل و چین پیوند یافته بود (الحمیری، 1984م، ص. 333). متون سفرنامه‎‌ای چون سلسلةالتواریخ و اخبار الصین و الهند از منابعی‌ هستند که پیوند سیراف و حوزۀ خلیج فارس را با سرزمین‎‌های هندوستان و شرق دور مانند چین نشان داده‎‌اند. مردم هند برای تجارت به سیراف می‎‌آمدند (سیرافی، 1381، ص. 143؛ مسعودی، 1365، ج. 1/135). به‎‌علاوه بازرگانان چینی نیز در این بندر حضور داشتند و طبق گفتۀ کتاب سلسلة التواریخ بیشترین کشتی‎‌های چینی از سیراف بارگیری می‎‌کردند (سیرافی، 1381، ص. 56). بندر خانفوا در چین محل اجتماع بازرگانانی بود که از سیراف به آنجا سفر می‌کردند (سیرافی، 1381، ص. 119). به‎‌جز سیرافی‎‌ها کشتی‎‌های بصره، عمان و شهرهای هند نیز به آنجا می‎‌رفتند و پیروان ادیان گوناگون در این شهر حضور داشتند (الحمیری، 1984م، ص. 210). علاوه‌بر هند و شرق دور، ناخدایان سیرافی ازطریق اقیانوس هند تا شرق آفریقا نیز سفر می‎‌کردند (مسعودی، 1374، ج. 1/105).

در کنار بازرگانی دریایی به‎‌عنوان کارکرد اصلی سیراف، از کارکردهای دیگری متأثر از کارکرد یادشده و وابسته به آن نیز می‎‌توان یاد کرد و از مشاغلی نام برد که در پیوستگی کامل با دریا و ساحل‎‌نشینی است. صید و صیادی (تاریخ سیستان، 1366، ص. 229) و کشتی‎‌سازی ازآن‌جمله بودند (سیرافی، 1381، ص. 107؛ طبری، 1375، ج. 15/6529).

باریکۀ ساحلی سیراف که در میان کوه و دریا واقع شده، مکان بنای این بندر، بستر شکل‎‌گیری سازه‎‌های انسانی و موجودیت شهر به‎‌عنوان یک کانون بازرگانی، اقتصادی و جمعیتی مهم بود. با توجه به وسعت کم آن، بخشی از عناصر بافت شهری بر روی تپه‎‌ها و کوه‎‌های مشرف بر باریکۀ ساحلی ساخته شد (الإصطخری، 2004م، ص 31). این عناصر شامل خانه‎‌های مردم، برکه‎‌های آب و چاه‎‌های سنگی بودند که امروزه نیز بقایای آن‎‌ها دیده می‎‌شود (مشاهدۀ میدانی). بخش‎‌های بسیاری از آثار شهری قدیم نیز در زیر بافت امروزی سیراف قرار گرفته است. از زمان شکل‎‌گیری روستای بندری طاهری در جوار خرابه‎‌های سیراف، همواره ساخت‌وساز جدید بر روی بخش‎‌هایی از این خرابه‎‌ها انجام شده است. وایتهاوس می‎‌گوید: «آثار سیراف در سمت شرق به‎‌وسیلۀ روستای طاهری محو شده است». وی از امکان به‎‌کارگیری استحکامات شرقی سیراف جهت ساخت قلعۀ نصوری (قلعه شیخ) سخن گفته است (Whitehouse, 1972, p. 67). این اثر که از بناهای دور‎ۀ قاجار است بر فراز تپه‎‌ای بنا شده است (کازرونی، 1367، ص. 78). آثاری از سیراف قدیم شامل سنگ، ساروج، گچ و سفال‎‌های شکسته در پای دیوارها و پیرامون این قلعه دیده می‎‌شود (مشاهدۀ میدانی).

ارتفاعات سیراف

در کنار بستر یادشده، باید به ارتفاعات سیراف نیز توجه کرد که بر باریکۀ ساحلی و دریا اشراف کامل دارند (الإصطخری، 2004م، ص. 31؛ ابن‌حوقل، 1938م، ج1/49). کوه‎‌های کم‎‌ارتفاع مشرف بر سیراف کمتر از 500 متر از ساحل فاصله دارند و در همین فاصله است که نواری باریک برای سکونت شکل گرفته است (Whitehouse, 1968, p. 3). میان کوه‎‌های یادشده و نوار باریک خشکی، تپه‎‌های کم‎‌ارتفاعی نیز وجود دارد. یک ویژگی مهم کوه‎‌های سیراف نداشتن بلندی‌های بیش از حد است که این ویژگی امکان دستیابی نسبتاً سریع و آسان به نقاط مرتفع و قلل آن و نیز بهره‎‌گیری انسان از قسمت‎‌های مختلف این کوه‎‌ها را فراهم کرده است (مشاهدۀ میدانی). فاصلۀ کوه و دریا در سیراف بسیار به هم نزدیک است و همین ویژگی نقش مهمی در شکل‎‌گیری معماری خانه‎‌ها و دیگر سازه‎‌های این بندر داشته است: «و در صبای آن کوهسار شامخه... واقع است و عرض آن سرزمین بقدر چهار پنج خانه بیشتر نیست، آنهم مایل به فراز کوه و چنان است که مرتبه و مرتبه بر بلندی کوه می‎‌روند...» (کازرونی، 1367، ص. 77). با توجه به اشارۀ‎‌ جغرافی‎‌دانان و مشاهدۀ‎‌ آثار باقی‎‌مانده، بخشی از بناهای سیراف بر روی تپه‎‌ها و کوه‎‌های کم‎‌ارتفاع مشرف بر شهر و دریا ساخته شده بود (الإصطخری، 2004م، ص. 31؛ ابن‌حوقل، 1938م، ج1/49). سیراف از سمت شمال، شمال غرب، شمال شرق و جنوب شرق به کوه محدود است. وجود کوه با پیدایش تَنگ‎‌ها و دره‎‌هایی همراه شده است. تَنگ مشهور لیر در پشت محوطۀ سکونتی و تَنگ کُنارک در غرب شهر قرار دارد و دره‎‌ها نیز شامل درۀ کوچک شیلُو و درۀ‎‌ دوبند است (Stein, 1937, p. 204, 210). این ارتفاعات هنگام شکل‌گیری سیراف لحاظ شده است‎‌ و عوارض طبیعی مناسبی برای ساخت قلعه و سازه‎‌های دفاعی و نظارتی این بندر بوده‎‌اند.

 طی بررسی‎‌های انجام‌شده، در ارتفاعات سیراف، دو قلعه به نام‎‌های «کهنه» و «لگ‎لوگه» یافت شده است (اسماعیلی جلودار،1390، ص. 295). قلعۀ کهنه در بلندترین نقطۀ ارتفاعات شمالی سیراف واقع شده؛ ازاین‌رو بر بندر سیراف و نیز تا مسافتی طولانی بر دریا اشراف کامل داشته و موقعیت بسیار راهبردی دارد (اسماعیلی جلودار، 1394، ص. 222).

بر اساس سفال‎‌های یافت‌شده مانند یک قطعه سفال قرمز براق هندی و با توجه به شباهت معماری سازه‎‌های قلعه به معماری دور‎ۀ ساسانی، می‎‌توان گفت که این محوطه از آثار دور‎ۀ یادشده بوده که در دوران بعد نیز سازه‎‌هایی به آن افزوده شده است (اسماعیلی جلودار، 1394، ص. 225). با توجه به ارتفاع قلعه، وجود برج و بارو و دیوار، داشتن موقعیت راهبردی و نیز اشراف کامل بر بندر و دریا می‎‌توان گفت قلعۀ کهنه، دژ و قلعه‌ای نظارتی برای حفاظت از شهر سیراف بوده است (اسماعیلی جلودار، 1394، ص. 227).

قسمت دیگری از ارتفاعات سیراف که آن‎‌ها نیز شامل کوه‎‌هایی با ارتفاع کم و هم‎‌چنین تپه‎‌هایی چند است، به‎‌وسیلۀ تَنگ لیر از ارتفاعات پیشین جدا شده‎‌اند. قلعۀ دیگر این بندر یعنی لگ‎لوگه در این قسمت بنا شده است. این سازه در دویست‌متری شمال شرقی سیراف بر روی ارتفاعی مشرف به بندر و دریا و در جنوب شرقی قلعۀ کهنه قرار گرفته است. این قلعه ازنظر راهبردی بر ورودی شرقی بندر سیراف اشراف دارد (اسماعیلی جلودار،1390، ص. 298)؛ اما از فراز آن می‌توان همۀ شهر سیراف و دریا را مشاهده کرد (مشاهدۀ میدانی). با توجه به موقعیت جغرافیایی قلعه و اشراف آن به‎‌ویژه بر قسمت شرقی بندر می‎‌توان گفت که این قلعه نیز سازه‎‌ای نظارتی بوده است. بر اساس نوع پلان، مصالح و طاق‎‌ها این بنا به قلعه‎‌های ساسانی بسیار شبیه است (اسماعیلی جلودار، 1390، ص. 300). ذکر این نکته لازم است که در برخی منابع از دژی به ‎‌نام سوریانج در سیراف سخن به ‎‌میان آمده که فاتحان عرب آن را شهریاج نامیدند (البلاذری، 1988م، ص. 379؛ قدامه بن جعفر، 1981م، ص. 390)؛ با وجود این مشخص نیست که دژ یاد شده در کجا قرار داشته است.

کوه‎‌ها منبع تأمین سنگ برای ساخت خانه‎‌ها، مساجد، برکه‎‌ها، نهر‌های آب‎‌رسانی و... بوده‎‌اند (مشاهدۀ میدانی). در دامنۀ کوه‎‌های سیراف نیز در روزگاران کهن، آثاری چون چاه‎‌های مدوّر آب، برکه‎‌های سرپوشیده و خانه‎‌هایی ساخته شده بود. دره‎‌های موجود، محل ساخت دخمه و سد ساروجی بوده است (مشاهدۀ میدانی). ارتفاعات و تپه‎‌های مشرف بر ساحل نیز محل ساخت بخشی از آثار تاریخی این بندر بوده: «و در آن بندر آثار ابنیه رفیعه و عمارات عجیبه بسیار است غالب بر قلل جبال» (کازرونی، 1367، ص. 78). ازجملۀ این آثار می‎‌توان به «مسجدی عالی‎‌بنا» و «عمارتی... که آن را مدرسه سیبویه می‎‌دانند» اشاره کرد (‎کازرونی، 1367، ص. 78). در یکی از منابع نام مسجد، «امام حسن» ثبت شده است. خانۀ ‎‌گبری (خونه‎‌گوری)، بنای موسوم به تل گنبد و حفره‎‌های چهارگوش کنده‌شده در کوه که از آن‎‌ها به‎‌عنوان «گورستان باستانی» یاد شده، از دیگر آثار تاریخی سیراف است (اقتداری، 1375، ص. 352، 359).

منابع آب

یک ویژگی طبیعی دیگر سیراف که در مکان‎‌گزینی آن مؤثر بوده، وجود منابع آب و در دسترس بودن آن‎‌هاست. در محدودۀ بندر سیراف، کوه‎‌ها و دامنه‎‌های مشرف بر آن، منابع آب وجود داشته است. بهره‎‌گیری از این منابع آبی در پرتو کار، تلاش، خلاقیت انسانی و به‎‌کارگیری شیوه‎‌های مختلف ممکن بوده است. بخشی از آثار تاریخی و سازه‎‌های آبی سیراف چاه‎‌های مدوّری هستند که در بستر سنگی کوه مشرف بر این بندر و در مجاورت درۀ لیر حفر شده‎‌اند (معصومی، 1374، ص. 111ـ112 و مشاهدۀ میدانی). همچنین بر روی تپه‎‌های مختلف که آثار خانه‎‌های قدیمی نیز بر روی آن‎‌ها وجود دارد چاه‎‌های مدوّر دیده می‎‌شود (مشاهدۀ میدانی). حفر این چاه‎‌ها گویای آن است که در سیراف امکان دستیابی به آب شیرین در اعماق زمین وجود داشته است. پیش‌‌از این از حفره‎‌های چهارگوش دستکند در کوه‎‌های سیراف و دامنه‌ها‎‌ی آن با کاربری محل تدفین یاد شده است؛ اما در پژوهشی جدید، این آثار به‎‌عنوان «حوضچه‎‌های استحصال آب» مورد توجه قرار گرفته که به‎‌منظور انتقال آب باران به سفره‎‌های زیرزمینی ساخته شده تا پس‌از تقویت سفره‎‌ها، ازطریق چاه‎‌های حفرشده در طبقات سنگی برداشت شوند (جعفری، 1394، ص. 55). این حوضچه‎‌ها بعدها و در دور‎ۀ اسلامی برای دفن مردگان نیز استفاده شده‎‌اند (جعفری، 1394، ص. 126).

 همان‌گونه که پیش‌تر گفته شد، کوه‎‌های کنگان و دیّر به‌موازات دریا امتداد یافته، میان نواحی ساحلی و منطقۀ جم و ریز حائل شده و در پشت سیراف به کوه هفت‎‌چاه متصل می‎‌شوند. یک ویژگی طبیعی این کوه‎‌ها وجود منابع آب در آن‌هاست. در کتاب آکام المرجان چنین آمده است: «اهل آن (سیراف) از چشمه‎‌هایی می‎‌آشامند که از کوه می‎‌آید» (اسحاق بن حسین، 1408ق، ص. 44). در پیرامون سیراف در سه نقطه چشمۀ آب وجود دارد. یکی از منابع جغرافیایی به این موضوع اشاره کرده که در «دو سه موضع چشمهاء مختصر است» (حافظ ‎‌ابرو، 1375، ج. 2/127). در اطراف سیراف و نزدیکی درۀ دوبند مکانی به ‎‌نام «بُن‎‌اُو یا بُناب» وجود دارد که در امتداد منابع آبی کوه کنگان ‎است. واژه «اُو» در این جاینام گویای وجود آب در این نقطه است. منبع تأمین آب در این مکان «چشمۀ امام‎‌زاده» است (جواهری،1400، ص. 57). امروزه نیز در بُن‎‌اُو کشاورزی می‎‌شود و شمار نسبتاً فراوانی نخل در آنجا وجود دارد. سخنی از این نام در منابع جغرافیایی قرون پیشین نیامده؛ تنها به‎‌شکلی کلی برخی از کتب، منبع تأمین آب سیراف و میوۀ آن را آب جاری از کوه جم دانسته‎‌اند (الإصطخری، 2004م، ص. 78؛ ابن‌حوقل، 1938م، ج. 2/281). می‎‌توان به دلایل زیر، اشارۀ منابع جغرافیایی به کوه جم را به‎‌عنوان یکی از منابع تأمین آب سیراف صحیح دانست: 1. فاصلۀ بسیار زیاد سرچشمۀ بُن‎‌اُو از چشمۀ امام‎‌زاده (جواهری، 1400، ص. 58) و واقع شدن این دو پدیدۀ جغرافیایی در کوه حائل میان جم و سیراف؛ 2. گذر راه سیراف به جم با فاصلۀ یک‌کیلومتری از بُن‎‌اُو و از میان همین کوه. سازه‎‌های آبی فراوانی که در این نقطه وجود دارد گویای تلاش پیشینیان در بهره‎‌گیری از آب موجود برای تأمین بخشی از آب بندر سیراف است. این سازه‎‌ها در دو سوی درۀ بُن‎‌اُو ساخته شده و شامل آبدالان، جوی سنگی، جوی سنگ و ساروجی، بند سنگ و ساروجی، بند آب‎‌برگردان، آسیاب، چاه سنگی و... بوده است (جواهری، 1400، ص. 60ـ63، 66، 71، 86). آب حاصل از تلاش انسانی پس‌‌از عبور از کوه ضمن آبیاری زمین‎‌های بُن‎‌اُو به‌سمت درۀ دوبند می‎‌رفته است. بقایای جوی‎‌های ساروجی در تَنگ کُنارک (ورودی شهر از سمت کنگان) به‎‌احتمال، آب درۀ بُن‎‌اُو را به سیراف می‎‌برده است (مشاهدۀ میدانی). همچنین با توجه به وجود سازه‎‌های آبی در درۀ لیر سیراف، شاید بخشی از آب درۀ بُن‎‌اُو پس‌‌از گذر از درۀ دوبند ازطریق درۀ لیر به شهر وارد می‎‌شده است. این سازه‎‌ها شامل جوی سنگی و ساروجی و نیز شترگلوی برج‎‌مانند استوانه‎‌ای‎‌شکل است (اقتداری، 1375، ص. 406ـ407). سازۀ‎‌ اخیر که از سنگ و ساروج ساخته شده در برخی از مناطق جنوب ایران به «نَر و لاس» موسوم است (مشاهدۀ میدانی).

از دیگر مکان‌های پیرامون سیراف، تَنگ کوخری است که در سه نقطه از آن، وجود آثار انسانی، نشانۀ بهره‎‌برداری از منابع آب از روزگاران دور تا دور‎ۀ معاصر ‎است. وجود دخمه در این تَنگ، از پیشینۀ قبل‌از اسلام این منطقه حکایت می‎‌کند (مشاهدۀ میدانی). در بخشی از آن و در پای کوه با نیروی انسانی برای بهره‎‌گیری و انتقال آب به بیرون از تنگ، دالانی را در کوه ایجاد کرده‌اند که دالان کوچک دیگری نیز به آن متصل می‎‌شده است، سپس آبی که به‎‌وسیلۀ دالان از کوه بیرون می‎‌آمد با ساخت نهر ساروجی، شکافتن قسمت‎‌هایی از کوه و احداث جوی سنگی و ساخت آبدالان با طی مسافتی طولانی به بیرون از تَنگ انتقال داده می‎‌شد. برای استفاده از آب در این مسیر در نقطه‌ای که فاصلۀ چندانی از مبدأ ندارد برکه‌ای ساخته شده بود که آثاری از آن باقی مانده است (مشاهدۀ میدانی). امروزه نیز دامداران و چوپانان از این منبع برای آب دادن به احشام خود استفاده می‎‌کنند. در نقطه‎‌ای دیگر نزدیک به منبع یادشده نیز با احداث جوی در بافت ماسه‎‌سنگی موجود، آب را به خارج انتقال داده‎‌اند که ممکن است به جوی‌های پیشین متصل می‎‌شده است. نقطۀ سوم در تَنگ که در پای سازه‎‌ای دفاعی موسوم به قلعۀ کُنارک قرار گرفته نیز چشمۀ آبی بوده که تا چند دهه پیش نیز از آب آن استفاده می‎‌شده؛ اما اکنون خشک شده است. آثار سازه‎‌های قدیمی سنگی و ساروجی انتقال آب این منبع را می‌توان هنوز دید. این سازه‎‌ها که کاربری قدیمی خود را از دست داده‎‌اند در دور‎ۀ معاصر نیز استفاده شده و برای کارایی بیشتر، در آن‎‌ها بلوک و سیمان به کار رفته است (مشاهدۀ میدانی).

منابع سنگِ گچ

سیراف و نواحی پیرامون آن ازنظر وجود خاک مناسب برای خشت‎‌زنی و ساخت ابنیۀ خشتی چندان غنی نبوده است. یکی از ویژگی‎‌های طبیعی مکان‎‌های پیرامون سیراف مانند درۀ دوبند، وجود منابع سنگ گچ است. این منابع از گذشته‎‌های دور تا روزگار کنونی برای تولید گچ استفاده می‎‌شده است. محصول تولیدشده نقش مهمی در معماری و ساخت ابنیۀ مختلف مانند خانه‎‌های سیراف داشته است. هنوز بقایای برخی از کوره‎‌های گچی در درۀ دوبند وجود دارد. همچنین در روستاهای اختر و تمبک قدیم نیز که امروزه جای خود را به تأسیسات گازی پارس جنوبی داده‎‌اند کوره‎‌های گچی متعلق به اهالی سیراف وجود داشته است (کنگانی، 1403، مصاحبه). حافظ ابرو به استفاده از گچ در ساختمان‎‌های سیراف اشاره کرده است (حافظ‎‌ ابرو، 1375، ج. 2/127). با مشاهدۀ‎‌ بناهای مختلفی که در سیراف باقی مانده به‎‌گستردگی استفاده از گچ در این مکان پی می‎‌بریم. بقایای عمارت‎‌ها و خانه‎‌های حفاری‎‌شده، مسجد امام حسن، مسجد جامع و دیوار ساحلی ازجمله ابنیه/بناهایی هستند که در ساخت آن‌ها از گچ استفاده شده است (مشاهدۀ میدانی). همچنین در تزئین ابنیۀ سیراف به هنر گچ‎‌بری بسیار توجه شده است؛ چنان‎‌که بقایایی از این هنر در محوطه‎‌های باقی‎‌مانده به چشم می‎‌خورد و در کاوش‎‌های باستان‎‌شناسی نیز نمونه‎‌های بسیاری از آن مثلاً در مسجد جامع و برخی خانه‎‌ها به‌ دست آمده است (Whitehouse, 1969, p. 57–58 و مشاهدۀ میدانی). با توجه به انتخاب مکان مناسب ساخت بندر و سکونت مردم در این قسمت از سواحل خلیج فارس، به قابلیت‎‌های طبیعی جغرافیای سیراف و پیرامون آن نیز برای تأمین مصالح ساختمانی توجه شده است و سنگ و گچی که در نزدیکی سیراف به‎‌وفور یافت می‎‌شود برای ساخت خانه و بسیاری ابنیۀ دیگر استفاده شده است.

پدیده‎‌های انسانی

در کنار عوارض و ویژگی‎‌های طبیعی مؤثر در ساخت سیراف و انتخاب جایگاه آن، بایستی به پدیده‎‌های جغرافیایی انسانی نیز توجه کرد. نواحی پس‎‌کرانه‎‌ای با شهرها و آبادی‎‌های بسیار و راه‎‌های تجاری از مهم‎‌ترین پدیده‎‌های انسانی در این ‎‌باره‌اند.

شهرهای پس‎‌کرانه‎‌ای

اردشیر بابکان از دوران آغازین تلاش برای به قدرت رسیدن، تسلط و توجه به خلیج فارس و ساخت شهر و آبادی در سواحل آن‎‌ و دیگر نقاط ایران را مدنظر قرار داد (طبری، 1375، ج. 2/582ـ584؛ کارنامه اردشیر بابکان، 1329، ص. 17ـ18). با نگاهی به منابع می‎‌بینیم که جریان شهرسازی در ایران دور‎ۀ ساسانی حالتی متفاوت با گذشته دارد؛ زیرا منابع از تعداد زیاد شهرهای ساخته‎‌شده در این دوره سخن می‎‌گویند. جغرافیای ایران در طول تاریخ ساسانیان، شاهد ایجاد شهرهای جدید و احیای بسیاری از شهرهای قدیمی است (طبری، 1375، ج. 2/585، 592؛ ابن‌بلخی، 1374، ص. 171، 176، 181). این موضوع، ازجمله ویژگی‎‌های برجستۀ تاریخ ساسانیان است.

با توجه به تسلط حکومت ساسانی بر سواحل خلیج فارس، یکی از جنبه‎‌های مهم اقتصاد دور‎ۀ ساسانی، بازرگانی دریایی بود و این گسترۀ آبی «کانون فعالیت دریایی ساسانیان» به شمار می‎‌رفت (Whitehouse & Williamson, 1973, p. 29). در آغاز روی کار آمدن ساسانیان خلیج فارس آبراهی مهم بود و پیش‌از تأسیس این سلسله و از قرن اول میلادی بازرگانان با بهره‎‌گیری از بادهای موسمی از خلیج فارس به هند و سیلان می‎‌رفتند (Whitehouse & Williamson, 1973, p. 30). در دور‎ۀ ساسانی هم این ارتباط با نواحی یادشده، ادامه یافت. زین الاخبار در باب رابطۀ ایران و هند از ارسال سالانۀ «دویست هزار پاره ساج» به‎‌عنوان باج به ایران در دور‎ۀ انوشیروان سخن می‎‌گوید (گردیزی، 1363، ص. 87).

ساسانیان که به اهمیت تجاری خلیج فارس با نقاط یادشده آگاه بودند توجه به سواحل و ساخت بندرها را به‎‌منظور رونق دادن به تجارت دریایی در دستور کار خود قرار دادند. در همۀ نقاط ساحلی خلیج فارس مکان‎‌هایی وجود داشت که در آن‎‌ها بندرگاه‎‌هایی بنا شد که تأمین‎‌کنندۀ‎‌ مواد و کالاهای شهرهای مهم پس‎‌کرانه‎‌ای بودند و در رونق اقتصادی حکومت تأثیر مهمی داشتند. «گور» یکی از این شهرهای پس‎‌کرانه‎‌ای بود که اردشیر بابکان آن را بنا نهاد (الإصطخری، 2004م، ص. 76؛ ابن‌بلخی، 1374، ص. 334). این شهر به‎‌عنوان پایتخت و مرکز حکومت، علاوه‌بر اهمیت سیاسی ازنظر اقتصادی نیز می‎‌بایست در سطحی عالی بوده و در رونق اقتصادی حکومت ساسانی مؤثر باشد. علاوه‌بر ارتباط با سیراف، در داخل شهر گور، گلاب‎‌گیری و تولید عرقیات گیاهی رایج بود. گلاب جوری هم به سایر نقاط ایران صادر می‎‌شد و هم ازطریق دریا به سرزمین‎‌های دوردست می‎‌رفت (الإصطخری، 2004م، ص. 92؛ ابن‌حوقل، 1938م، ج2/298). وجود این مشاغل در اهمیت اقتصادی این شهر تأثیر بسیاری داشت. بی‎‌تردید یکی از مهم‎‌ترین نقاط ارسال گلاب جوری به کشورهای دیگر ازطریق دریا، بندر سیراف بود.

سیراف، با توجه به موقعیت جغرافیایی گور، مناسب‎‌ترین نقطه‎‌ای بود که می‎‌توانست بندری برای تأمین کالاهای ضروری شهر گور و دیگر نقاط فارس باشد که با این شهر در ارتباط بودند؛ بنابراین یکی از علل اصلی ساخت و اهمیت سیراف را بایستی در ارتباط با موقعیت گور و رابطۀ آنها با هم دانست. درستی انتخاب این بندر برای گور ازآنجا مشخص می‎‌شود که قرن‎‌ها این دو مکان در ارتباط دائم با یکدیگر بودند و به گفتۀ وایتهاوس سیراف بندر گور به شمار می‎‌رفت (Whitehouse, 1972, p. 87). دیگر شهرهای فارس مانند دارابگرد، کوار، کاریان، کارزین، جم و کُران نیز با سیراف ارتباط داشتند (الإصطخری، 2004م، ص. 79؛ مقدسی، 1361، ج. 2/373-674؛ ابن‌بلخی، 1374، ص. 386). ارتباط دو شهر گور و دارابگرد با سیراف آبادانی و رونق شهرهای یادشده را که بر سر راه سیراف قرار داشتند، در پی داشت. این شهرها علاوه‌بر مزایایی که از ارتباط با سیراف نصیبشان می‎‌شد، نیازمندی‎‌های این بندر را نیز تأمین می‎‌کردند. دشت گور (فیروزآباد) گستردگی فراوانی دارد. حاصلخیزی خاک، وجود منابع فراوان آب، هوای معتدل، کیفیت عالی زراعت، از ویژگی‎‌های آن بوده است (ابن‌بلخی، 1374، ص. 335؛ فرصت شیرازی، 1377، ج. 1/179). این عوامل سبب رونق فراوان کشاورزی در این دشت شده؛ به‎‌گونه‎‌ای که زراعت آن از همه‌جای فارس بهتر بود (حسینی فسایی، 1382، ج. 2/1418). با توجه به کیفیت مناسب محصولات زراعی به‎‌ویژه گندم و جو، این نقطه می‎‌توانست بخشی از نیازمندی‎‌های غذایی بندر سیراف به‎‌ویژه غلات را تأمین کند.

ناحیۀ کُران ازجمله نواحی کوره اردشیرخوره در سده‎‌های نخستین اسلامی بود (ابن‌خرداذبه، 1992م، ص. 44). برخی منابع این مکان را از نواحی سیراف دانسته‎‌اند (ابن‌بلخی، 1374، ص. 338؛ الحازمی، بی‎‌تا، ص. 199). کُران به‎‌عنوان آخرین منزلگاه در مسیر دارابگرد به سیراف قرار داشت (مقدسی، 1361، ج. 2/674). مرکز این ناحیه نیز شهر کُران نام داشت که به‎‌عنوان شهری آباد با جمعیت بسیار از حدود سیراف معرفی شده است (حدود العالم، 1362، ص. 131). ناحیۀ کُران سده‎‌های اولیۀ اسلامی (بلوک فال سده‎‌های میانه و دشت گله‎‌دار و اسیر امروزی) با توجه به وسعت، زیست‌بومی مناسب و خاک حاصلخیز داشت (عسکری چاوردی و همکاران، 1392، ص. 87)؛ ازاین‌رو برای سواحل خلیج فارس اهمیت حیاتی داشت. این وضعیت و استعداد کشاورزی منطقه اهمیت و توسعۀ بیشتر راه تجاری به‌سمت سیراف را به دنبال داشت؛ درحالی‌که نوار ساحلی خلیج فارس از چنین قابلیتی تقریباً بی‎‌بهره بود. این دشت برای سواحل ازنظر تأمین غلات و علوفه نقطۀ مهمی به شمار می‎‌رفت (Stein,1937, p. 217-218). در منابع از کاشت غله و درخت خرما در این قسمت یاد شده است (ابن‌بلخی، 1374، ص. 338؛ مستوفی، 1336، ص. 142). تا چند دهۀ گذشته بخشی از غلۀ‎‌ تولیدی این منطقه برای فروش یا مبادلۀ کالابه‌کالا به سواحل خلیج فارس ازجمله بندر سیراف (طاهری) می‎‌رفت (نوروززاده بوشهری، 1325، ص. 136؛ ابراهیمی، 1400، مصاحبه). با توجه به تولید خرما به‎‌عنوان تنها محصول درختی کُران می‎‌توان گفت بخشی از نیاز خرمای سیراف نیز از ناحیۀ کُران تأمین می‎‌شد. همچنین ظرفیت این دشت در پرورش دام می‎‌توانست بخشی از نیازهای گوشتی و دام سیراف و سواحل را تأمین کند. در منابع متأخر از طاهری یا سیراف به‎‌عنوان بندر مناطق گله‎‌دار و جم یاد شده است که این مطلب تداوم ارتباط این دو نقطه را با سیراف در طول زمان نشان می‎‌دهد (Lorimer, 1908, p. 1853).

جم امروزه از شهرهای استان بوشهر است. این نقطه نیز مانند کُران در کورۀ اردشیرخوره قرار داشت (الإصطخری، 2004م، ص. 70). جم در سده‎‌های نخستین اسلامی شهری آباد با جمعیت بسیار در نزدیکی سیراف بود (حدود العالم، 1362، ص. 131). «آب‌های جاری»، «چشمه‎‌های شیرین گوارا» و «هوایی قرین اعتدال» از ویژگی‎‌های طبیعی جم بوده است؛ ازاین‌رو «انواع فواکه» در آنجا به‎‌خوبی به ‌دست می‎‌آمد (حسینی فسایی، 1382، ج. 2/1460). اهالی جم با بهره‎‌گیری از منابع آبی فراوان، نخلستان‎‌های وسیعی احداث کرده بودند. در این باغ‎‌ها انواع گوناگونی از خرمای باکیفیت تولید می‎‌شد (ادوای و ابراهیمی، 1400، ص. 14). در منشآت فاضل جمی که از متون ادبی دور‎ۀ قاجار است اسامی مختلفی چون خاصّه، شکر، مرزبان و مصلّی برای نخل و خرمای جم ذکر شده است (فاضل جمی، 1371، ص. 38). در این میان بیشترین نخل و خرمای جم، خُصّی (خاصه) بوده که به «خرمای زرد» هم شهرت دارد (ادوای و ابراهیمی، 1400، ص. 14). جم نیز از مکان‎‌های تأمین‎‌‎‌کنندۀ مواد غذایی به‎‌ویژه میوه برای اهالی سیراف بود (الإصطخری، 2004م، ص. 78). اشارۀ یکی از مأموران اروپایی به حمل میوه توسط کاروانی در راه جم به سیراف به سال 1911 تداوم این سنت را نشان می‎‌دهد (ویلسون، 1310، ص. 64).

راه تجاری

در کنار شهرهای پس‎‌کرانه‎‌ای که از آن‎‌ها یاد شد، دیگر پدیدۀ جغرافیایی انسانی «راه» بود که آن نیز نقش مهمی در مکان‎‌گزینی بندر سیراف داشت. پیش‌‌از این به نقش شهر گور و موقعیت آن در جانمایی سیراف اشاره شد. این شهر به‎‌وسیلۀ راهی به سیراف متصل می‎‌شد؛ در واقع یکی از اصلی‎‌ترین علل مکان‎‌گزینی سیراف در این قسمت از سواحل خلیج فارس را علاوه‌‌بر ساخت شهر گور باید مربوط به راهی دانست که به کرانه‎‌های خلیج فارس و سیراف منتهی می‎‌شد. راه یادشده پس‌از طی منزلگاه‌های بسیاری به جم در نزدیکی سیراف می‎‌رسید. این منزلگاه‌ها در آثار جغرافیایی اسلامی ذکر شده‎‌اند (الإصطخری، 2004م، ص. 79؛ مقدسی، 1361، ج. 2/674). این راه پس‌از عبور از جم، کوه‎‌ها و تپه‎‌های پیرامون آن چون اثر طبیعی «پوزۀ پَدری» و منزلگاه‌هایی که امروزه به آن‎‌ها «گِل‎‌اُویی» و «برده پهن» گفته می‎‌شود به‎‌سمت سیراف ادامه می‎‌یافت (اکبری، 1387، ص. 128). منزلگاه‌ها شامل تعدادی کاروان‎‌سرا و برکه‎‌های آب بود که به دوران رونق سیراف برمی‌گردد (Staff, 1918, p. 162). سرانجام، راه به زمین صاف و هموار درۀ دوبند می‎‌رسید. از این مکان نزدیک‎‌ترین محوطۀ ساحلی که این راه به آن منتهی می‎‌شد، بندر سیراف بود. این راه، اصلی‎‌ترین راهی بود که از گور به سیراف می‎‌رسید؛ بنابراین راه یادشده تأثیر مهمی در انتخاب مکان بندر سیراف داشت.

راه دیگر از دارابگرد آغاز و با عبور از شهرهایی مانند «جویم ابواحمد»، «کاریان»، «پاراب» و «کُران» به سیراف منتهی می‎‌شد (مقدسی، 1361، ج. 2/674). این راه در نقطۀ دورتری از سیراف از کوه و گردنه‎‌ای بسیار ناهموار و سخت به نام «یهودکُش» به زمین صاف و هموار می‎‌رسید. اشتاین که این راه را از طاهری به گلُه‎‌دار پیموده، وجود دیواری ساخته‌شده با قطعات بزرگ سنگ‎‌های تراشیده‌‌شده را نشانی از یک راه مهندسی‌شده در این قسمت دانسته که به‎‌همراه آثار دیگر، گویای رفت‌وآمد بین کانون تجاری سیراف و مراکز بازرگانی کهن ایران بود (Stein, 1937, p. 214).

نتیجه‌گیری

در مکان‎‌گزینی سیراف، سازندگان این بندر به پدیده‎‌های جغرافیایی طبیعی و انسانی توجه کردند و آنان با بهره‎‌گیری از این پدیده‎‌ها به شکلی معقول و حساب‎‌شده و در راستای تأمین نیازهای تجاری و اقتصادی اقدام به مکان‎‌گزینی بندر سیراف و بنای آن کردند. توجه به امر تجارت دریایی و ضرورت تأسیس یک بندر در سواحل خلیج فارس سازندگان را بر آن داشت تا با توجه به موقعیت جغرافیایی شهر گور در پی یافتن مکانی در سواحل خلیج فارس باشند که از موقعیت بندرگاهی مناسبی برخوردار باشد. کاربری سیراف به‎‌عنوان بندری دریایی، کاربری دیگری را نیز برای آن به دنبال داشت که بازاری بودن آن بود. سیراف بازار بسیاری از کالاها و محصولاتی بود که هم از دریا و هم از خشکی و نواحی پیرامونی به آن وارد می‎‌شد. علاوه‌‌بر ویژگی بندرگاهی، بنای بندر جدید امکانات نظارتی، دیده‎‌بانی و دفاعی را نیز می‎‌طلبید که این موضوع با توجه به وجود ارتفاعات دسترس‌پذیر برای ایجاد دژها میسر بود. ازآنجاکه به‎‌ وجود آمدن هر سکونتگاهی وابسته به تأمین آب نیز هست، وجود منابع این مادۀ حیاتی در کوه‎‌های نزدیک به سیراف و نیز حفر چاه‎‌های فراوان در کوه‎‌ها و دامنه‎‌های مشرف به این بندر و حفره‎‌های چهارگوش دستکند، بخش بسیاری از نیاز ساکنان سیراف به آب را تأمین می‌کرد.

موقعیت مکان انتخاب‌شده برای ساخت سیراف نسبت به شهر گور و دیگر نواحی پس‎‌کرانه‎‌ای چون جم و کُران نیز در مکان‎‌گزینی این بندر مؤثر بود؛ به‎‌ویژه که نقاط یادشده مواد غذایی سیراف را نیز تأمین می‎‌کردند. سیراف مبدأ و مقصد راه‎‌های چندی در ایالت فارس بود. این راه‎‌ها سیراف را به شهرهای ایران و بالعکس پیوند می‎‌داد. به‎‌علاوه راه دریایی نیز عامل ارتباطی مهم این بندر با سایر نقاط دنیا بود.

References

ابراهیمی، حاج محمدعلی (1400). ارتباط منطقه گله‌دار و اسیر با سواحل خلیج فارس (مکان مصاحبه). شهرک امام خمینی.
ابراهیمی، نصرالله، ده‌پهلوان، مصطفی، و محمدخانی، کوروش (1399). کاوش محوطۀ هخامنشی چرخاب برازجان بر اساس نتایج بررسی آرکئوژئوفیزیک. مطالعات باستان‎‌شناسی پارسه، 4(11)، 75ـ90.
https://journal.richt.ir/mbp/article-1-311-fa.html
ابن‌بلخی (1374). فارسنامه (توضیح و تحشیه از منصور رستگار فسایی). بنیاد فارس‎‌شناسی.
ابن‌حوقل، ابوالقاسم محمد (1938م). صورةالأرض (ج. 2). دار صادر.
ابن‌خرداذبه، عبیدالله بن عبدالله (1992م). المسالک و الممالک. دار صادر.
ابن‌‌رسته، احمد بن عمر (1892م). أعلاق النفیسة و یلیه کتاب البلدان. دار صادر.
ابوالفداء، اسماعیل بن علی (2007م). تقویم البلدان. مکتبة الثقافة الدینیة.
ادوای، مظهر، و ابراهیمی، مصطفی (1400). خرما، هویت و زندگی روزانه (مطالعه موردی: روستای شَلدان 1300 ـ 1357ش). تحقیقات تاریخ اجتماعی، 11(1)، 3ـ31.
https://www.sid.ir/paper/1170733/fa
اسحاق بن الحسین (1408ق). آکام المرجان (تصحیح فهمی سعد). عالم الکتب.
اسماعیلی جلودار، محمد اسماعیل (1390). تحلیل سیستم تدافعی سیراف در اواخر دور‎ۀ ساسانی و اوایل دور‎ۀ اسلامی بر پایه قلعه‎‌های نویافته در آن، باستان‎‌شناسی ایران در دور‎ۀ اسلامی (به‎‌کوشش محمد ابراهیم زارعی). دانشگاه بوعلی سینا.
اسماعیلی جلودار، محمد اسماعیل (1394). پژوهش‎‌های باستان‎‌شناسی خلیج فارس: بندر باستانی سیراف. پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
الإصطخری، ابراهیم بن محمد (2004م). المسالک و الممالک (تحقیق محمد جابر عبدالعال حینی). الهیئة العامة لقثور الثقافة.
الإصفهانی، حمزه بن الحسن (بی‎‌تا). سنی ملوک الارض و الانبیا علیهم الصلاه و السلام. منشورات دار مکتبة الحیاة.
اقبال آشتیانی، عباس (1324). جغرافیای بلاد و نواحی: سیراف قدیم. یادگار، 2(4)، 7ـ18.
https://www.sid.ir/paper/1170733/fa
اقتداری، احمد (1375). آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
اکبری، علی (1387). روابط تجاری بندر سیراف و ایالت فارس از اواخر عهد ساسانی تا پایان سده ششم هجری [پایان‎‌نامه منتشرنشده کارشناسی ارشد]. دانشگاه آزاد اسلامی واحد داراب.
البلاذری، احمد بن یحیی (1988م). فتوح البدان. دار و مکتبة الهلال.
الحازمی، محمد بن موسی (بی‎‌تا). الأماکن. بی‎‌نا.
الحموی، یاقوت بن عبدالله (1995م). معجم البلدان (ج. 3). دار صادر.
الحمیری، محمد بن عبدالمنعم (1984م). الروض المعطار فی خبر الأقطار (احسان عباس، محقق). مکتبة لبنان ناشرون.
الخوارزمی، محمد بن موسی (1345ق). صورة الأرض (تحقیق هانس فون مزیک). دار و مکتبة بیبلیون.
الهمدانی، ابن‌فقیه (1416ق). البلدان (تحقیق یوسف الهادی). عالم الکتب.
آل داوود، سید علی (1378). دو سفرنامه از جنوب ایران. امیرکبیر.
تاریخ سیستان (1366). ملک‎‌الشعراء بهار (مصحح). کلاله خاور.
توفیقیان، حسین (1393). بنادر تاریخی خلیج فارس در دوران ساسانی. پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
جعفری، سید محی‎‌الدین (1394). سیراف؛ دانش مهندسی سازه‎‌های آبی. پیام.
جواهری، محسن (1400). آب برای سرزمین مقدس سیراف. انتشارات ادیب مصطفوی.
جیهانی، ابوالقاسم بن احمد (1368). اشکال العالم (علی بن عبدالسلام کاتب، مترجم؛ با مقدمه و تعلیقات فیروز منصوری). آستان قدس رضوی.
حافظ ‎‌ابرو، عبدالله بن لطف‎‌الله (1375). جغرافیا (صادق سجادی، مصحح؛ ج. 1-2). میراث مکتوب.
حدود العالم (1362). (به ‎‌کوشش منوچهر ستوده). کتابخانه طهوری.
حسینی فسایی، حاج میرزا حسن (1382). فارسنامه ناصری (تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی؛ ج. 2). امیرکبیر.
خسروزاده، علیرضا (1396). باستان‎‌شناسی خلیج فارس در دور‎ۀ اشکانی و ساسانی. سمت.
سرفراز، علی‎‌اکبر، و فیروزمندی، بهمن (1387). باستان‎‌شناسی و هنر دوران تاریخی (ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی). مارلیک.
سمسار، محمد حسن (1357). جغرافیای تاریخی سیراف. انجمن آثار ملی.
سیرافی، سلیمان تاجر (1381). سلسلة التواریخ (حسین قرچانلو، مترجم). اساطیر.
شکویی، حسین (1373). فلسفه جغرافیا. مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی.
طاهری، رضا (1394). از مروارید تا نفت: تاریخ خلیج فارس (از بندر سیراف تا کنگان و عسلویه). نخستین.
طبری، محمد بن جریر (1375). تاریخ طبری (ابوالقاسم پاینده، مترجم؛ ج. 2، 15). اساطیر.
طوسی، محمد بن محمود (1382). عجایب المخلوقات (به اهتمام منوچهر ستوده). انتشارات علمی فرهنگی.
عسکری چاوردی، علیرضا، پیتری، کامرون، و تایر، هلن (1392). نخستین دهکده‎‌های خلیج فارس. انتشارات دانشگاه شیراز.
فاضل جمی، میرزا محمد حسین (1371). منشآت (مقدمه، توضیحات و تعلیقات هیبت‎‌الله مالکی). کویر.
فرصت شیرازی، محمد نصیر (1377). آثار عجم (ج. 2). امیرکبیر.
 قدامه بن جعفر (1981م). الخراج و صناعة الکتابة (محمدحسین زبیدی، مصحح). دارالرشید للنشر.
کارنامه اردشیر بابکان (1329). (به اهتمام محمدجواد مشکور). کتابفروشی و چاپخانه دانش.
کازرونی، محمد ابراهیم (1367). تاریخ بنادر و جزایر خلیج فارس (تصحیح و تحشیه منوچهر ستوده). مؤسسه فرهنگی جهانگیری.
کنگانی، محمد (1403)، زندگی در سیراف (مکان مصاحبه). بندر سیراف.
گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک (1363). زین الاخبار (تحقیق عبدالحی حبیبی). دنیای کتاب.
گوردون ایست، ویلیام (1392). تاریخ در بستر جغرافیا (حسین حاتمی‎‌نژاد و حمیدرضا پیغمبری، مترجمان). پژوهشکده تاریخ اسلام.
لسترنج، گای (1364). جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی (محمود عرفان، مترجم). علمی فرهنگی. (اثر اصلی منتشر شده 1905)
مستوفی، حمدالله (1336). نزهة القلوب (به‎‌ کوشش محمد دبیرسیاقی). کتابخانه طهوری.
مسعودی، ابوالحسن (1365). التنبیه و الاشراف (ابوالقاسم پاینده، مترجم؛ ج. 1). انتشارات علمی فرهنگی.
معصومی، غلامرضا (1374). سیراف، بندر طاهری. قطره.
مقدسی، ابوعبدالله (1361). احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم (علی‎‌نقی منزوی، مترجم؛ ج. 2). شرکت مؤلفان و مترجمان.
نوروززاده بوشهری، اسماعیل (1325). ایران کنونی و خلیج فارس. چاپخانه روزنامه امید.
واندنبرگ، لوئی (1348). باستان‎‌شناسی ایران باستان (عیسی بهنام، مترجم). دانشگاه تهران.
ویلسون، آرنولد (1310). تاریخ خلیج فارس (محمد سعیدی، مترجم). مطبعة فرهومند.
 
References
Abu al-Fida, I. A. (2007). Taqwīm al-buldān [The survey of countries]. Maktabat al-Thaqafat al-Diniyya. [In Arabic]
Advay, M., & Ebrahimi, M. (2021). Date palm, identity and daily life (Case study: Shaldan village 1921-1978). Social History Research, 11(1), 3-31.
https://doi.org/10.30465/shc.2021.33439.2159 [In Persian]
Al-Baladhuri, A. Y. (1988). Futūḥ al-buldān [The conquest of countries]. Dar wa Maktabat al-Hilal. [In Arabic]
Al-Ḥamawi, Y. A. (1995). Muʿjam al-buldān [Dictionary of countries]. Dar Sadir. [In Arabic]
Al-Ḥazari, M. M. (n.d.). Al-Amakin [The places]. (n.p). [In Arabic]
Al-Iṣṭakhri, I. M. (2004). Al-Masalik wa al-mamalik [Routes and kingdoms] (M. J. ʿA. al-Ḥini, Ed.). Al-Hayʾa al-ʿAmma li-Qusur al-Thaqafa. [In Arabic]
Al-Khwarazmi, M. M. (1966). Ṣūrat al-arḍ [Picture of the earth] (H. von Mžik, Ed.). Dar wa Maktabat Bīblīyūn. [In Arabic]
Al-Maqdisi, A. (1982). Aḥsan al-taqāsīm fī maʿrifat al-aqālīm [The best divisions for knowledge of the regions] (A. N. Munzawi, Trans.). Shirkat-i Muʾallifan va Mutarjiman. [In Arabic]
Al-Tabari, M. J. (1996). Tabari’s History (A. Payandeh, Trans.). Asatir. [In Persian]
Arrian (1897). The Indica of Arrian. Education Society's Press.
Davood, S. A. (1999). Two travelogues from southern Iran. Amir Kabir. [In Persian]
Ebrahimi, N., (2020). Archaeological exploration of the Achaemenid site of Charkhab, Borazjan based on archaeogeophysical survey results. Parsa Archaeological Studies, 4(11), 75-90.
https://journal.richt.ir/mbp/article-1-311-fa.html [In Persian]
Ebrahimi. M. (2021) The connectionbetween the Gallehdar and Asir region and the Persian Gulf coast. Interview location: Imam Khomeini Town]. [In Persian]
Eṣfahani, Ḥ. Ḥ. (n.d.). Sinnī mulūk al-arḍ wa al-anbiyā ʿalayhim al-ṣalāt wa al-salām [The years of kings of the earth and the prophets]. Dar Maktabat al-Ḥayat. [In Arabic]
Eṣmaili Joludar, M. (2011). Analysis of the defensive system of Siraf in late Sassanid and early Islamic periods based on newly discovered forts. In M. E. Zarei (Ed.), Archaeology of Iran in Islamic period (pp. 45-62). Bu-ʿAli Sina University. [In Persian]
Eṣmaili Joludar, M. (2015). Archaeological researches of Persian Gulf: Ancient port of Siraf. Cultural Heritage and Tourism Research Institute. [In Persian]
Faḍil Jami, M. M. (1992). Munshaʾāt [Letters] (H. Maliki, Ed.). Kawir. [In Persian]
Farrukhi Sistani, A. J. (1970). Dīvān [Poetry collection] (M. Dabir Siyaqi, Ed.). Tahuri. [In Persian]
General Staff. (1918). Routes in Persia (Vol. 3). Government Monotype Press.
Ḥafiẓ Abru, A. L. (1996). Jughrafiya [Geography] (S. Sajjadi, Ed.). Mirath-i Maktub. [In Persian]
Ḥudud, A. (1983). The regions of the world (M. Sotudeh, Ed.). Tahuri. [In Persian]
Ibn al-Faqih, A. (n.d.). Kitāb al-buldān [Book of countries]. (n.p). [In Arabic]
Ibn Balkhi. (1995). Fārsnāma [Book of Fars] (M. Rastgarfasaee, Ed.). Persian Studies Foundation. [In Persian]
Ibn Ḥawqal, A. (1938). Ṣūrat al-arḍ [Picture of the earth] (Vol. 2). Dar Sadir. [In Arabic]
Ibn Khurdādhbih, U. A. (1992). Al-Masālik wa al-mamālik [Routes and kingdoms]. Dar Sadir. [In Arabic]
Ibn Rusta, A. U. (1892). Al-Aʿlāq al-nafīsa wa yalīhi kitāb al-buldān [Precious valuables and the book of countries]. Dār Ṣādir. [In Arabic]
Isḥāq, H. (1988). Ākām al-marjān [The tiers of coral] (F. Saʿd, Ed.). ʿAlam al-Kutub. [In Arabic]
Kangani, M. (2024). [Personal interview: The living in Siraf, Interview location: Siraf port]. [In Persian]
Karnama-yi Ardashir-i Babakan (1950). The book of the deeds of Ardashir son of Babak (M. J. Mashkur, Ed.). (n.p). [In Persian]
Kazeruni, M. (1988). History of ports and islands of Persian Gulf (M. Sotudeh, Ed.). Jahangiri Cultural Institute. [In Persian]
Khursandi, N. (1946). Contemporary Iran and Persian Gulf. Umid. [In Persian]
Le Strange, Guy (1905). Lands of the eastern caliphate; Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem conquest to the time of Timur (M. Erfan, Trans.). Elmi Farhangi. [In Persian]
Lorimer, J. G. (1908). Gazetter of the Persian Gulf, Oman, and Central Arabia, Calcotta. Printed by supdt, GOVT.
Masuodi, A. (1986). Al-Tanbīh wa al-ashrāf [Admonition and revision] (A. Payanda, Trans.). Elmi Farhangi. [In Arabic]
Mustawfī, Ḥ. (1957). Nuzhat al-qulūb [Hearts' delight] (M. Dabirsiyaqi, Ed.). Tahuri. [In Persian]
Qudāma, J. (1981). Al-Kharāj wa ṣināʿat al-kitāba [Land tax and craft of writing] (M. al-Zubaydi, Ed.). Dar al-Rashid. [In Arabic]
Shakuyi, H. (1994). Philosophy of Geography. Institute of Geography and Cartography of Geetashenasi. [In Persian]
Stein, A. (1937). Archeological Reconnaissances in North – Western India and South – Eastern Iran. Macmillan and Co.
Strabo (n.d). Geography. Wiliam Heineman.
Taheri, Reza (2015). From Pearls to Oil: History of the Persian Gulf (from Siraf Port to Kangan and Asaluyeh). Nakhostin. [In Persian]
Ṭusi, M. M. (2003). ʿAjāʾib al-makhlūqāt [Wonders of creation] (M. Sotudeh, Ed.). Elmi Farhangi. [In Persian]
Vanden Berghe, L. (1969). Archaeology of Ancient Iran (I. Bahnam, Trans.). Tehran University. [In Persian]
Whitehouse, D. (1968). Excavations at Siraf; First interim report. Iran, 6, 1–22. https://doi.org/10.2307/4299597
Whitehous, D. (1969). Excavations at Siraf: Second interim report. Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies, 7(1), 39–62. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/05786967.1969.11834772
Whitehouse, D. (1972). Excavations at Siraf: Fifth interim report. Iran, 10, 63–87. https://doi.org/10.2307/4300466
Whitehouse, D., & Williamson, A. (1973). Sasanian maritime trade. Iran, 11, 29– 49. https://doi.org/10.2307/4300483.
Wilson, A. (1931). History of Persian Gulf (M. Saidi, Trans.). Farhumand. [In Persian]

Files

Share

How to cite

Statistics