The Impact of Imam al-Sajjad’s (AS) Strategic Shift after the Tragedy of Karbala: A Comparative Study of the Scholarly and Political Activities of Imam Hasan’s Companions during the Sufyanid and Marwanid Periods

Document Type : Research Paper

Authors

1 Master of Shi’ite History, Department of History, Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran

2 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran

10.22108/jhr.2025.143795.2741

Abstract

This study investigates the strategic shift initiated by Imam al-Sajjad (AS) following the tragedy of Karbala and analyzes its impact on the scholarly and political activities of Imam Hasan’s companions. Many of them lived through both the Sufyanid (41–64 AH) and Marwanid (64–132 AH) periods, making them a suitable group for assessing the long-term effects of this shift. Employing a frequency-based statistical analysis and drawing on early Islamic sources, this research identifies patterns in the evolution of their activities. The findings indicate a significant decline in political engagement and a marked rise in scholarly pursuits among the companions of Imam Hasan (AS) between 73 and 95 AH. This suggests that Imam al-Sajjad’s long-term strategy gradually influenced the companions’ orientation toward intellectual efforts. However, during the early Marwanid period (64–73 AH), the political climate of Kufa appears to have exerted a more immediate influence on their behavior than the Imam’s strategic direction.
Keywords: Imam Sajjad (AS); Imam Hasan’s Companions; Political Activity; Scholarly Activity; Sufyanids; Marwanids.
Introduction
Many Shi‘i studies attribute the flourishing of intellectual activity during the eras of Imams al-Baqir (AS) and al-Sadiq (AS) to a strategic shift initiated by Imam al-Sajjad (AS) after the tragedy of Karbala. Among those who have addressed this view, Hosseinizadeh (2023) has notably expanded on it, characterizing the shift as a turning point in the strategic orientation of the Shi‘i Imams that laid the foundations for a politically and ideologically conscious community. Based on this premise, it is expected that with the transition from the Sufyanid period (41–64 AH) to the Marwanid period (64–132 AH), overt political activities among the Imams’ companions would have declined, while their scholarly pursuits would have increased. The central question of this study is: What impact did Imam al-Sajjad’s (AS) strategic shift have on the scholarly and political activities of the companions of Imam Hasan (AS), many of whom lived through both periods?
This issue has not been independently examined. In the political sphere, previous research has largely focused on prominent individuals such as Ibn ‘Abbas or Hujr ibn ‘Adi. In the scholarly domain, studies are limited to a few descriptive works on Ibn ‘Abbas (Sadeqi et al., 2016) and two books by Baghestani (2017) and Bakhshi and Safari Furushani (2015), which only address partial aspects of these figures’ lives. This study seeks to fill that gap by comparing the companions’ scholarly and political engagement in order to evaluate the historical roots of a growing thesis in Shi‘i scholarship.
Materials and Methods
This research adopts a historical approach and employs a descriptive-analytical method based on frequency analysis of data. The data were extracted from early Islamic sources, including biographical dictionaries (kutub al-rijāl), general histories, and collections of individual biographies (tarājim). The companions’ activities were categorized into two domains: scholarly and political. Scholarly activities refer to proficiency in, or recognition for, engagement with one of the prevalent Islamic sciences of the period. Political activities are defined by alignment with, or opposition to, the Umayyad caliphate and are further classified into subcategories.
The extracted data were organized into tables and analyzed quantitatively to identify patterns. The classification of individuals was based on their actual recorded behavior rather than solely on the year of death. A clear chronological boundary was set at 73 A.H, marking the consolidation of Marwanid power under ʿAbd al-Malik ibn Marwān, which served as a turning point for the onset of scholarly activity in the Marwanid period.
This methodology allows for a structured comparison between the scholarly and political trajectories of Imam Hasan’s companions across the Sufyanid and Marwanid periods. It also enables an empirical assessment of how Imam al-Sajjad’s (AS) strategic shift influenced their changing roles within the broader sociopolitical and intellectual landscape of early Islam.
Research Findings
The data analysis reveals three clear trends:

Decline in Political Activities

During the Sufyanid period, many companions of Imam Hasan (AS) were actively involved in protests, uprisings, and open opposition to Umayyad rule. However, following the consolidation of Marwanid authority after 73 AH, such political activities significantly declined. This decline was not only due to intensified political suppression but also reflected the gradual influence of Imam al-Sajjad’s (AS) strategic redirection.

Increase in Scholarly Activities

Alongside the decline in political activism, an increased inclination toward scholarly engagement emerged among the companions. Although the Marwanid period (73–95 AH) covered a shorter timeframe than the Sufyanid period (41–73 AH), the proportion of individuals involved as transmitters of hadith, scholars, jurists, authors, and historians noticeably increased. This intellectual development laid the groundwork for the later scholarly renaissance led by Imams al-Baqir and al-Sadiq (AS).

Transitional Phase (64–73 AH)

During this intermediate phase, the socio-political environment of Kufa continued to shape the behavior of the companions, and political involvement remained prevalent. Nevertheless, available evidence suggests that the teachings and strategic approach of Imam al-Sajjad (AS) had begun to exert a subtle but growing influence.
These findings indicate a gradual but significant transformation in the orientation of the companions, shifting from political confrontation toward sustained scholarly contribution under the guidance of Imam al-Sajjad (AS).
Discussion of Results and Conclusions
This study confirms the pivotal role of Imam al-Sajjad (AS) following the tragedy of Karbala in redirecting the focus of Imam Hasan’s companions from overt political confrontation to scholarly engagement. By extracting, comparing, and historically analyzing the political and scholarly activities of these companions across the Sufyanid (41–64 AH) and Marwanid (64–132 AH) periods, the research demonstrates that this strategic shift—acting as a significant influencing factor—gradually led to a reduction in the frequency of certain political activities, eventually resulting in the complete disappearance of some of them during the Marwanid era.
Although the political climate of Kufa gave rise to a new form of political expression in this later period, the overall decline in traditional political involvement is notable. Despite the shorter duration of the Marwanid period (73–95 AH), the smaller sample size, and the reduced variety of scholarly roles, a notable rise is observed in engagements in early Islamic intellectual and scholarly efforts. This scholarly growth, alongside the significant decline in political activism, supports the hypothesis that the strategic reorientation introduced by Imam al-Sajjad (AS) had a tangible impact on the conduct of Imam Hasan’s companions.

Keywords

Main Subjects

Full Text

مقدمه

در بسیاری از پژوهش‌‌ها در اشاره به اوج‌‌گیری فعالیت‌‌های علمی ائمۀ صادقین(ع) و اصحاب آنان، پایه و اساس این حرکت و تغییر رویکرد ائمه(ع) به دورۀ امامت امام سجاد(ع) بازگردانیده می‌‌شود (نک: امین، 1406ق، ج. 7/59، 62؛ رنجبر، 1380). این مفهوم را می‌‌توان در ضمن شرح زندگی امام سجاد(ع) تا امام صادق(ع) از کتاب حیات فکری - سیاسی امامان شیعه(ع) نیز دریافت کرد (جعفریان، 1393، ص. 280، 338، 361)؛ همان‌طور که این موضوع، بن‌مایۀ تألیف کتابی جدید در حوزۀ تاریخ کلام نیز قرار گرفته و حتی می‌‌توان گفت در قالب نظریه‌ای بسط داده شده است. بدین معنا که حسینی‌‌زاده (1402) در کتاب خود با نام مدرسۀ کلامی مدینه، این مدرسه را تا پایان حیات امام سجاد(ع) یا پایان قرن اول هجری دانسته است؛ اما ازآنجاکه معتقد است در این بازۀ زمانی، تفاوت ماهوی در رویکرد ائمه(ع) ایجاد شده، آن را به دو دورۀ مدینۀ اول و مدینۀ دوم تقسیم کرده است. او تفاوت اصلی دو دوره را تغییر راهبرد امام سجاد(ع) ذکر کرده، معتقد است رویکرد ائمه(ع) پیش‌از واقعۀ کربلا، اصلاح جامعۀ اسلامی (امت) با هدف بازگرداندن خلافت به مسیر اصلی آن یعنی سنّت نبوی بوده است؛ اما پس‌از واقعۀ کربلا به‌دلیل آشکار شدن انسداد سیاسی و فرهنگیِ فراروی طرح اصلاح امت، رویکرد ائمه(ع) تغییر کرده و کوشش ایشان به شکل‌‌دهی جامعۀ مؤمنان در درون جامعۀ اسلامی معطوف شده است که نتیجۀ آن، ایجاد جامعۀ سیاسی و اعتقادی شیعه است (حسینی‌‌زاده، 1402، ص. 24-25)؛ بنابراین در این اثر نیز آغاز این تغییر راهبرد به امام سجاد(ع) منتسب و نویسنده معتقد است که این موضوع توسط سایر ائمه(ع) دنبال شده است.

بر این اساس، انتظار آن است که در بررسی تاریخی عملکرد یاران ائمه(ع) در ضمن گذر از دورۀ سفیانی (41-64ق) به مروانی (64-132ق)، به‌تدریج از فعالیت‌‌های سیاسیِ آشکارِ مخالف حاکمیت کاسته شود و فعالیت‌‌های علمی آنان -متأثر از تغییر رویکرد ائمه(ع)- افزایش یابد؛ بنابراین برای رسیدن به این نظریه از منظر مطالعات تاریخی، ابهام اصلی پژوهش حاضر، بررسی تأثیر تغییر راهبرد شروع‌شده از دورۀ امام سجاد(ع) بر فعالیت‌‌های علمی و سیاسی یاران ائمه(ع) بوده است؛ ازاین‌رو برای رد یا اثبات فرضیۀ مطرح‌شده مطالعه‌‌ای تطبیقی دربارۀ فعالیت‌‌های علمی و سیاسی یاران امام حسن(ع) انجام شده است.

انتخاب این گروه مطالعاتی به این علت است که یاران ایشان، جامع‌‌ترین گروهی هستند که تعداد بسیاری از آنان دورۀ سفیانی (41-64ق) و مروانی (64-132ق) را درک کرده‌اند و این امکان وجود دارد که از تغییر رویکرد امام سجاد(ع) در طول دورۀ مروانی متأثر شده باشند.

در پژوهش حاضر منظور از اصحاب/ یاران امام حسن(ع) علاوه‌بر آن دسته از یاران امام علی(ع) که -پس‌از شهادت آن حضرت در کوفه- با ایشان(ع) به‌عنوان خلیفه بیعت کردند، افرادی هستند که پس‌از بازگشت امام(ع) به مدینه به ایشان گرویدند. دربارۀ واژۀ اصحاب که در لغت به معنای یاران، دوستان و... آمده است (عمید، 1364، ص. 193) می‌‌توان به این نکته نیز اشاره کرد که مسلمانان عنوان صحابی و تابعی را فقط برای بیان طبقات نسبت به رسول خدا(ص) به کار برده‌اند و شیعیان این عنوان‌ها را برای یاران ائمه(ع) به‌طور مطلق استفاده نمی‌‌کردند؛ ازاین‌رو در مقام یادکرد از یاران ائمه(ع) از تعبیر «اصحاب»، همراه با نام آن امام خاص استفاده می‌‌شود (نفیسی، 1386، ص. 48). بنا به این تعریف می‌‌توان دو واژۀ اصحاب و یاران را به‌جای هم استفاده کرد.

این پژوهش رویکردی تاریخی دارد؛ لذا منابع استخراج یاران/اصحاب، تنها به منابع رجالی محدود نبوده و از منابع دیگری همچون تواریخ عمومی، تک‌نگاری‌ها، طبقات، تراجم و... نیز استفاده شده است؛ ازاین‌رو منظور از واژۀ اصحاب/یاران در این مقاله فقط به رابطۀ استاد - شاگردی محدود نمی‌‌شود و افرادی که در گزارش‌‌های متنوعِ منابع متقدم تاریخی از آنان با عنوان حامیان، همراهان، شاگردان یا نزدیکان امام حسن(ع) یاد شده و در بازۀ زمانی پژوهش حاضر (41-95ق) فعالیت سیاسی یا علمی داشته‌‌اند، صرف‌نظر از طبقۀ آنان یا داشتن رابطۀ استاد - شاگردی، به‌عنوان یار و از اصحاب امام (در اینجا، یار امام حسن(ع)) در نظر گرفته شده‌‌اند.

در نهایت برای رسیدن به پاسخ این بخش از مسئلۀ پژوهش که فعالیت‌‌های علمی و سیاسی یاران امام حسن(ع) در دو دورۀ سفیانی و مروانی چه تغییراتی داشته است، ضمن استفاده از روش کمی، مبتنی‌‌بر اسلوب فراوانی‌‌سنجی، به‌دلیل حجم زیاد گزارش‌‌های متنی، داده‌‌ها در قالب جداول ارائه و سپس تحلیل شده ‌‌است.

پژوهش حاضر پیشینه‌‌ای ندارد؛ حتی اثری توصیفی نیز یافت نشد که با مراجعه به آن بتوان به فهرستی جامع از اصحاب امام حسن(ع) دست یافت. آنچه تاکنون دربارۀ یاران امام حسن(ع) بدان توجه شده است، در بُعد سیاسی، بیشتر به عملکرد چند تن از یاران شاخص ایشان همچون ابن‌عباس (تاجمیری، 1393؛ حسینی جلالی، 1380) یا حجر بن عدی (سیدجوادی، 1359) محدود می‌‌شود. علاوه‌بر آن، گاه در برخی پژوهش‌‌های انجام‌گرفته دربارۀ یاران امام حسین(ع) به نام اصحاب مشترک ایشان با برادرشان نیز اشاره شده است (سماوی، ۱۴۱۹ق).

در بُعد علمی نیز جز مقاله‌های فراوانی که دربارۀ شخصیت علمی ابن‌عباس نگاشته شده است (صادقی و همکاران، 1395) آثار اندکی وجود دارد. دو کتاب میراث علمی امام حسن و امام حسین(ع) (باغستانی، 1396) و تاریخ‌نگاران امامیه (بخشی و صفری، 1394) از تحقیقاتِ انگشت‌شمارِ متأخری است که با استفاده از آنها می‌‌توان به فعالیت‌های علمی برخی از اصحاب امام(ع) پی برد (نک: مداحان گل ختمی، ۱۳۹۸، ص. 5). ضمن آنکه در آنها نیز فقط به یک بُعد از زندگی این افراد -در قالب توصیفی و نه مقایسه‌‌ای- توجه شده است؛ حتی در کتاب‌‌هایی با محوریت زندگانی امام(ع) همانند مسند الامام المجتبی (علیه السلام) (عطاردی، 1373)، تنها به برخی از راویان امام(ع) اشاره شده است. با این توضیح می‌توان دریافت که پژوهش‌ حاضر نه‌تنها از منظر بررسی تاریخی یک باور روبه‌گسترش در تحقیقات شیعی، بلکه به‌واسطۀ شناسایی و مقایسۀ جنبه‌های علمی و سیاسی عملکرد اصحاب امام حسن(ع) در دورۀ امویان و بررسی تأثیرپذیری احتمالی از تغییر راهبرد امام سجاد(ع)، نوآوری دارد.

در ادامه، ابتدا ضمن درج فعالیت‌‌های گزارش‌شده از اصحاب امام حسن(ع) به تفکیک دورۀ سفیانی و مروانی در جداول، مجموعۀ این فعالیت‌‌ها به تفکیک سیاسی و علمی، فراوانی‌‌سنجی شده و در نهایت با عنایت به داده‌‌های موجود از عملکرد امام سجاد(ع) و خلافت امویان، مقایسه و تحلیل شده است.

فعالیت‌‌های یاران امام حسن مجتبی(ع) در دورۀ سفیانی و مروانی

در بررسی منابع، 64 نفر از یاران امام حسن(ع) شناسایی شد که از این تعداد 34 نفر در دورۀ سفیانی و 30 نفر در دورۀ‌ سفیانی و مروانی حضور و فعالیت داشته‌اند. بدیهی است تعداد یاران امام(ع) از این مقدار بیشتر بوده است و آمار یادشده به‌دلیل فعالیت سیاسی یا علمی ایشان است که از دورۀ اموی و نه قبل‌از آن (دورۀ خلافت امام حسن(ع))، گزارش شده و سایرین از جامعۀ آماری حذف شده‌اند.[1]

توجه به این نکته نیز ضروری است که آنچه در این پژوهش جزء مؤلفه‌های سیاسی و علمی محسوب شده، مبتنی‌بر منابع متنوع دست‌اول است. بدین ‌‌صورت که عملکرد هریک از اصحاب امام حسن(ع) از منابع استخراج و سپس با توجه به نوع آنها در دو دستۀ فعالیت‌‌های سیاسی و علمی گنجانده شده است. در نهایت، فعالیت‌‌های سیاسی براساس دو عنوان کلیِ موافق و مخالف امویان تحلیل شده است؛ ازاین‌رو افرادی که در دورۀ امویان (41-132ق) مسئولیت حکومتی گرفته، با آنها بیعت و نیز همراهی کرده، در ذیل عنوان موافق امویان آورده شده‌اند. فعالیت‌‌های مخالفان امویان متنوع‌‌تر بوده و با جزئیات در جداول آورده شده‌‌ است. پنج شاخصۀ مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی، تحریک مردم علیه امویان، حضور در قیام، تأثیرگذاری در شکل‌‌گیری قیام و عهده‌‌دار شدن مناصبِ مخالف امویان فعالیت‌‌های این افراد را از یکدیگر تفکیک کرده است.

مراد از فعالیت‌‌های علمی، دست‌کم تبحر در یکی از علوم آن دوره و به‌تناسب گسترۀ آن در بازۀ زمانی پژوهش است؛ به‌صورتی که فرد بدان اشتهار داشته است یا ارائه‌کنندۀ آن بوده و در منابع متقدم با این عنوان شناخته شده است. گاه برخی از عنوان‌های اطلاق‌شده با مفهومی که امروزه از آن فهم می‌‌شود، تطابق ندارد؛ اما با توجه به بهره‌‌گیری از منابع اولیه و دیگر مصادیق یا داده‌‌های موجود، به‌عنوان تخصصی اطلاق‌شده توسط علما و اندیشمندان متقدم اعتماد شده است. علاوه‌بر آن، این توضیح لازم است که در جدول شمارۀ 1 و شمارۀ 2، افراد براساس سال وفاتشان در دو دورۀ سفیانی (41-64ق) و مروانی (64-132ق) آورده شده‌‌اند؛ اما فراوانی‌‌سنجی فعالیت‌‌های علمی و سیاسی بر مبنای عملکرد آنان است؛ بدین معنا که اگر سال وفات فردی در دورۀ مروانی باشد؛ اما فعالیت سیاسی او به دورۀ سفیانی بازگردد، اقدام او در فعالیت‌‌های دورۀ سفیانی لحاظ شده است. به همین ترتیب، کسانی که در هر دو دوره فعالیتِ سیاسی داشته‌اند، هر فعالیت آنان فارغ از سال وفاتشان، در فراوانی همان دوره محاسبه شده ‌‌است.

نکتۀ دیگر آنکه کسب عنوان و جایگاه علمی برای یک شخص امری تدریجی است که چه بسا روندی طولانی نیز داشته است و نمی‌‌توان آن را مانند اقدام‌های سیاسی، مربوط به یک زمان خاص دانست. در میان یاران امام(ع) برخی افراد، بیشتر عمرشان را در دورۀ سفیانی سپری کرده و اوایل دورۀ مروانی از دنیا رفته‌اند. با این توضیح، طبیعی است که بیشترین فعالیت علمی ایشان به دورۀ طولانی‌‌تر حیاتشان مربوط شود؛ ازاین‌رو سال ۷۳ هجری معیار تفکیک فعالیت‌‌های علمی دو دورۀ سفیانی و مروانی در نظر گرفته شد. انتخاب این سال ممکن است باز هم با خطا همراه باشد؛ اما بر این مبنا است که افرادی که یک دهه از عمرشان در دورۀ مروانی بوده و بیشتر زندگی خود را در زمان سفیانی‌ها گذرانده‌اند، در همین دوره لحاظ شوند. ضمن اینکه سال ۷۳ هجری سالی است که عبدالملک (65-86ق) پس‌از شکست دادن ابن‌زبیر (64-73ق)، بار دیگر ضمن یکپارچه کردن حکومت اموی و پشت سر گذاردن دورۀ گذار، به‌عنوان تنها خلیفۀ وقت (خلیفۀ مروانی) قدرت را در دست گرفت. با توجه به توضیحات فوق، اسامی و فعالیت‌‌های یاران امام حسن(ع) در دو دورۀ سفیانی و مروانی به‌تفکیک در جدول‌های شمارۀ 1 و 2 آورده شده است.

 

 

جدول شمارۀ ۱: فعالیت‌‌های یاران امام حسن(ع) در دوران سفیانی

نوع فعالیت

یار / صحابیِ...

نام

ردیف

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (اعتراض به معاویه) (طبری، ۱۳۸۷، ج. 4/144)

یار امام علی(ع) (بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. ۲/۲۳۵؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۳/۵۱۳؛ طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۸۲) و یار امام حسن(ع) (منقری، ۱۴۰۴ق، ص. ۳۸۲؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۴/۱۴۴)

معقل بن قیس ریاحی (42-43ق)

 

۱

علمی: راوی (طوسی،۱۳۸۰ق، ص. ۹۳، ۹۶؛ منقری، ۱۴۰۴ق، ص. ۳۸۲)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (مخالف صلح امام حسن(ع)) (طوسی، ۱۴۰۴ق، ج. ۱/۲۸۵)

یار امام علی(ع) (دینوری، 1410ق، ج. ‏1/142؛ یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۲۰۳، ۱۷۹) و امام حسن(ع) (ثقفی، ۱۳۵۳ق، ج. 2/888؛ مسعودی، ۱۴۰۹ق، ج. ۳/۴۱، ۴۲؛ طوسی، ۱۴۰۴ق، ج. ۱/۲۸۵)

 

صعصعه بن صوحان عبدی (درک امامت امام حسن(ع))

 

۲

سیاسی: تحریک مردم علیه امویان (ترغیب مردم برای مخالفت با معاویه، لعن، تن ندادن به خواسته‌های معاویه و نتیجۀ آن زندانی شدن) (ذهبی، ۱۴۰۹ق، ج. 4/۲۴۰؛ عسقلانی، ۱۴۱۳ق، ج. ۳/۳۷۳)

علمی: راوی (مسعودی، 1409ق، ج. ‏3/43؛ طوسی، ۱۳۵۶ق، ص. ۱۸۱؛ ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. ۳/۳۱۲؛ ابن‌شهرآشوب،۱۳۸۰ق، ص. ۳۸)

علمی: راوی (ابن‌سعد،۱۴۱۰ق، ج. 6/127؛ عسقلانی، ۱۳۲۸ق، ج. ۳/۴۱۰)

صحابی، یار امام علی و امام حسن(ع) (مامقانی، بی‌تا، ج. 3/213)

مسعود بن خراش

(درک امامت امام حسن(ع))

 

۳

علمی: تاریخ‌‌نگار (نجاشی، ۱۳۶۵، ص. ۴؛ ابن‌اثیر،۱۴۰۹ق، ج. 1/۳۰۷؛ طوسی، ۱۳۵۶ق، ص. ۱۷۵؛ ابویوسف قاضی، ۱۳۹۹ق، ص. ۷۴؛ منقری، ۱۴۰۴ق، ص. ۱۰۵؛ ثقفی، ۱۳۵۳، ص. ۱۱۵؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. 4/۵۵۴؛ کلینی، بی‌تا، ج. ۷/49؛ مفید، ۱۴۱۳ق. الف، ص. ۳۹۵؛ ابن‌عساکر، ۱۴۱۵ق، ج. 1/۲۲۵؛ قاضی نعمان، ۱۴۰۹ق، ج. ۲/1۶ و 36)[2]

مؤلف (طوسی، ۱۳۵۶ق، ص. ۱۰۷، ۱۷۵؛ احمد بن عیسی، ۱۴۲۸ق، ج. ۱/108؛ نجاشی، ۱۳۶۵، ج. ۴/۶؛ طوسی، ۱۳۵۶ق، ص. ۱۰۷؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. 1/۲۶۶، ۲۷۰؛ ج.۲/۱۳۲، ۱۷۱)،[3]

راوی (طوسی، 1380ق، ص. ۷۱؛ طوسی، ۱۳۵۶ق، ص. ۱۰۷؛ ابن‌شهرآشوب، ۱۳۸۰ق، ص. ۷۷)

یار امام علی و امام حسن(ع) (نجاشی، ۱۳۶۵، ج. ۱/4؛ ابن‌اثیر، 1409ق، ج. ۱/۲۶۶)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

عبیدالله بن أبی‌رافع

(درک امامت امام حسن(ع))

 

۴

علمی: محدث (ابن‌سعد۱۴۱۰ق، ج. ۶/۱۷۹؛ کلینی، بی‌تا، ج. ۳/۱۳۲؛ طوسی، ۱۴۱۴ق، ج. ۹/۶۴؛ ابن‌عساکر، ۱۴۱۵ق، ج. ۴۲/۲۹۸)

یار امام علی(ع) (طوسی،۱۳۸۰ق، ص. ۴۸) و امام حسن(ع) (طوسی،۱۳۸۰ق، ص.۶۹)

عبایه بن عمرو بن ربعی الأسدی (درک امامت امام حسن(ع))

 

۵

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (مخالف صلح امام حسن(ع)) (طوسی، ۱۴۰۴ق، ص. ۳۲۸؛ حلی، ۱۳۹۲، ص. ۱۰۴)

یار امام علی و امام حسن(ع) (طوسی، 1380ق، ص. ۶۸)

سفیان بن أبی‌لیلى همدانی نهدی (درک امامت امام حسن(ع))

 

۶

 

سیاسی: مؤثر در شکل‌گیری قیام (حمایت از مسلم) (طبری، ۱۳۸۷، ج. 5/۳۹۱)

یار امام حسن(ع) (حسکانی، ۱۴۱۱ق، ج. ۳/۳۵۷؛ ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. ۴/40)

هلال‏ بن‏ یساف

(درک امامت امام حسنین(ع))

 

۷

علمی: راوی (ابن‌اثیر، 1409ق، ج. ۲/۱۵۸؛ ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۷/۴۱؛ نویری، بی‌تا، ج. ۸/۱۴؛ ذهبی، ۱۴۰۹ق، ج. ۶/۳۵۷؛ عسقلانی، ۱۳۲۸ق، ج. 3/۳۶۶؛ ج. ۵/۲۸۰)

علمی: راوی (ابن‌عبدالبر، ۱۴۱۲ق، ج. ۳/۲۵۷؛ مفید، 13۶4، ص. 264) (یکی از راویان واقعۀ غدیر است)

صحابی پیامبر(ص)، امام علی(ع) (ابن‌عبدالبر، ۱۴۱۲ق، ج. ۳/257، 258) و امام حسن(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۶۹)

عَمرو بن حمق خُزاعی

(م. 50ق)

 

۸

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (مخالفت صریح با معاویه و پَست خواندن او) (بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. 4/۷۱)

صحابۀ پیامبر(ص) (طوسی،۱۳۸۰ق، ص. ۳۳)، امام علی(ع) (مسعودی، ۱۴۰۹ق، ج. 3/۱۰۲) و امام حسن(ع) (بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. 11/۴۸۲)

جاریه بن قدامه سعدی تمیمی (م. ۵۰ق)

۹

 

علمی: محدث (ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. 1/۲۶۳؛ حلی، ۱۳۹۲ق، ص. ۲۶)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب علیه خلیفه یا حکام اموی (مخالف صلح امام حسن(ع)، مخالفت صریح در برابر حکومت از قول مغیره، مقابله با لعن امام علی(ع) بر روی منابر/ نتیجه: زندانی و قتل) (دینوری، 1368ق، ص. ۱۶۵؛ یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۲۳۰؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۲۵۴)

صحابی پیامبر(ص) (ابن‌عبدالبر، ۱۴۱۲ق، ج. ۱/۳۵۵؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۱/۳۸۵)، امام علی(ع) (طبری، ۱۳۸۷، ج. ۴/۴۸۵؛ ۵/85؛ طوسی، 1380ق، ص. 67) و امام حسن(ع) (دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. ۱۶۵، ۲۲۰)

حجر بن عدی

(م. 51/52ق)

 

 

۱۰

سیاسی: تحریک مردم علیه امویان (مردم را علیه امویان تحریک می‌کرد) (یعقوبى، بی‌تا، ج. ‏2/229)

علمی: راوی (ابن‌سعد،۱۴۱۰ق، ج. 6/۲۲۰؛ ابن‌عساکر، ۱۴۱۵ق، ج. ۱/۴۶۱)، خطیب (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۶/۲۱۸؛ یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۲۳۱؛ دینوری، 1410ق، ص،۲۲۰؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. 1/۴۶۲)

سیاسی: تحریک مردم علیه امویان (دعوت مردم به حمایت از اهل‌بیت، نپذیرفتن درخواست ابن‌زیاد مبنی بر لعن امام علی(ع)) (مفید، ۱۴۱۳ق.الف، ج. 1/۳۲۵)

یار امام علی (ع)، حسنین(ع)

(طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۶۷، ۸۹)

 

رُشید‌‌‌‌‌ هَجَرِی (م. 50/60ق)

 

۱۱

علمی: راوی (مفید، ۱۴۱۳ق.الف، ج. ۱/۱۵۴؛ طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۹۴، ۱۰0، 113؛ عسقلانی، 1328ق، ج. ‏2/404)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (مخالف صلح امام حسن(ع)) (طبری،۱۳۸۷، ج. 5/143)

صحابی پیامبر(ص)، امام علی(ع) و امام ‌حسن‌‌‌‌(ع) (دینوری، ۱۴۱۰ق، ج. 8/۱۶؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۱۵۸؛ طوسی، 1380ق، ص. 69؛ عسقلانی، ۱۴۱۳ق، ج. ۸/۳۹۶)

 

قیس بن سعد بن عباده

(م. 60ق)

 

۱۲

 

علمی: عالم (ابن‌عبدالبر، ۱۴۱۲ق، ج. ۳/۱۲۸۹؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۴/۱۲۴)، راوی (عسقلانی،141۳ق، ج. 5/360؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ص. ۱۰۲)، خطیب (ذهبی، 1417ق، ص. 102؛ طبری، ۱۳۷۸، ج. 5/۱۶۰؛ دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. ۲۱۸؛ یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۱۶۰)

سیاسی: مؤثر در شکل‌گیری قیام (حمایت از مسلم) (طوسی، ۱۴۰۴ق، ص. ۸۲)

یار امام علی(ع) (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/۱۴۰) و حسنین(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۸۱، ۹۶، ۱۰۵)

میثم تمار (م. 60ق)

 

۱۳

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (نپذیرفتن درخواست ابن‌زیاد برای بدگویی از اهل‌بیت و بیان فضایل ایشان را گفتن، مخالفت با معاویه/ نتیجه: زندانی و قتل) (طوسی، ۱۴۰۴ق، ص. ۸۲)

علمی: مؤلف (ثقفی، ۱۳۵۳، ج. ۲/۴۱۳؛ طوسی، ۱۴۰۴ق، ص. ۱۴۸، 405؛ طوسی، 1414ق، ص. 148، 405، 465)،[4] متکلم (مفید، ۱۴۱۳ق.ج، ج. ۱/۳۲۵؛ طوسی،۱۴۰۴ق، ج. ۱/۴۳؛ طوسی، ۱۳۵۶ق، ص. ۷۶، ۷۷، ۸۰)، مفسر (طوسی، ۱۴۰۴ق، ج. ۱/۸۱؛ طوسی، ۱۳۵۶ق، ص. ۸۱؛ طبرسی، ۱۴۰۸ق، ج. ۱۰/۷۰۷)، خطیب (طوسی، ۱۴۰۴ق، ص. ۸۶؛ مفید، ۱۴۱۳ق.الف، ج. ۱/۳۲۴؛ طوسی، ۱۴۰۴ق، ص. ۸۶)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (اعتراض به جانشینی یزید، دفاع از حقانیت امام حسین(ع)، نتیجه: زندانی شدن) (بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. ۵/۲۴۷5)

یار امام علی و حسنین(ع) (منقری، ۱۴۰۴ق، ص. ۱۳۷؛ مسعودی، ۱۴۰۹ق، ج. ۲/۴۲۶)

 

هانی بن عروه (م. 60ق)

 

۱۴

سیاسی: مؤثر در شکل‌گیری قیام (حمایت از مسلم) (مسکویه، ۱۳۷۹، ج. 2/۳۲)

علمی: عالم و خطیب (ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. 2/۳۴۵؛ بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. 5/۲۵۵؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۷/۲۹۴۱)؛ محدث (طبری،۱۳۸۷، ج. ۵/۴۲۶؛ بستی، ۱۴۲۸ق، ج. ۷/۶۱۴)

سیاسی: مؤثر در شکل‌گیری قیام (حمایت از مسلم، فرستادۀ امام حسین(ع) به‌سمت مردم کوفه و حامل نامۀ امام). نتیجه: به قتل رسیدن (طبری، ۱۳۸۷، ج. 5/3۹۸)

یار حسنین (ع) (طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۳52، ۳۹۸)

 

قیس بن مسهر (م. 60ق)

 

۱۵

سیاسی: تحریک مردم علیه امویان (نپذیرفتن درخواست ابن‌زیاد مبنی‌بر لعن امام حسین(ع) و دعوت مردم به اجابت امام حسین(ع)) (طبری، 1387، ج. 5/352)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (لعن ابن‌زیاد و پدرش و آمرزش برای امام علی(ع)) (طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۳۹۳)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (دفاع از اهل‌بیت در برابر معاویه، پیشنهاد کشتن ابن‌زیاد در خانۀ هانی، حمایت از مسلم) (ابن‌اثیر، 1385ق، ج. 4/250)

یار امام علی(ع) (طبری، ۱۳۸۷، ج. ۴/۱۴۸) و حسنین(ع) (دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. ۲۳۳؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. 5/۳۵۸)

شریک بن حارث اعور

(م. 60ق)

 

۱۶

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (ایستادگی در برابر ابن‌زیاد. نتیجه: زندانی شدن) (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/۱۴۰)

یار امام علی(ع) (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/140) و حسنین(ع) (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/۲۱۴؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. 5/۱۵۸؛ مسعودی، ۱۴۰۹ق، ج. 2/۴۲۶)

جُویریة بن‏ مُسْهِر العَبْدی (درک دوران امام حسین(ع))

 

۱۷

علمی: محدث (برقی، ۱۳۴۲، ص. ۵؛ طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۵۹)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (یاغی و گمراه خواندن معاویه) (ابن‌بابویه، ۱۳۹۷، ج. 1/۲۱۱)

یار امام علی و حسنین(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. 63، ۱۰۲)

ابوسعید عقیصا دینار تیمی (درک دوران امام حسین(ع))

 

۱۸

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (مخالفت صریح با معاویه): (طوسی، 1404ق، ص. 9، 10)

صحابی پیامبر(ص) (طوسی، 1404ق، ص. 35) امام حسن(ع) (طوسی، 14۱7ق، ص. ۶۷)

حذیفۀ بن اسید

(م. 42/61ق)

 

 

۱۹

علمی: راوی (بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. ۱۱/۱۲۳؛ طوسی، ۱۴۰۴ق، ص. ۲۶؛ ابن‌بابویه، ۱۳۹۷، ج. 1/۲۰۲؛ حسکانی، ۱۴۱۱ق، ج. ۱/۴۷۸؛ ابن‌طاووس، ۱۴۰۰ق، ج. ۱/۶۲)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (بیعت نکردن با یزید و ایستادگی در برابر او) (دینوری، ۱۴۱۰ق، ج. ۱/۱۷۶؛ ابن‌اعثم، ۱۴۱۱ق، ج. ۵/33؛ ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. ۴/89)

امام سوم شیعیان، برادر امام حسن(ع) (طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۱۶۲)

امام حسین(ع) (۴-۶۱ق)

 

 

۲۰

سیاسی: حضور در قیام کربلا (دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. ۲۳۱)

علمی: محدث، فقیه، مفسر و خطیب (تمیمی ‌بغدادی، ۱۴۰۱ق، ج. ۱/37)، عالم (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۱۰/۲۷۶، ۴۱۰؛ بلازی، 1417ق، ج. 3/7)[5]

سیاسی: حضور در قیام امام حسین(ع) (ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. ۴/۱۲۲)

یار امام علی و حسنین(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۱۰۴)

قاسط بن زهیر تغلبی

(م. ۶۱ق)

۲۱

سیاسی: حضور در قیام امام حسین(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۸۰)

یار امام علی و امام حسن(ع) (طوسی، ۱۳۸۰، ص. ۸۰)

کُردُوس بن زهیر تغلبی

(م. ۶۱ق)

۲۲

سیاسی: حضور در امام حسین(ع) (ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. ۴/۱۱۳)

یار حسنین(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۱۰۵)

مسعود بن حجاج

(م. ۶۱ق)

۲۳

سیاسی: حضور در قیام امام حسین(ع) (طوسی، 1380ق، ص. ۷۳)

یار حسنین(ع) (طوسی، 1380ق، ص. ۷۳)

حنظله بن اسعد شبامی

(م. ۶۱ق)

 

۲۴

 

علمی: خطیب (طبری، ۱۳۸۷، ج. ۷/۳۰۴۷؛ طوسی، 1380ق، ص. ۷۳)

سیاسی: حضور در قیام امام حسین(ع) (یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۱۸۱)

یار حسنین(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۷۳)

زهیر بن قین (م. ۶۱ق)

۲۵

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (طغیانگر خواندن ابن‌زیاد) (طبری، ۱۳۸۷، ج. ‏5/452)

علمی: خطیب (یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۱۸۱؛ طبرى، 1387، ج. ۵/۴۲7-۴۲6)

سیاسی: حضور در قیام امام حسین(ع) (طبری، 1387، ج. 4/326)

یار حسنین(ع) (طبری، 1387، ج. 4/262)

سعید بن عبدالله حنفی

(م. ۶۱ق)

۲۶

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی(مخالف صلح امام حسن(ع)) (بلاذری،۱۴۱۷ق، ج. ۳/۱۴۹)

سیاسی: حضور در قیام امام حسین(ع) (ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. ۴/۱۱۳)

یار امام علی و حسنین(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۱۰۱؛ ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. ۴/۲۱۳)

شبیب بن عبدالله نهشلی (م. ۶۱ق)

 

۲۷

سیاسی: تحریک مردم علیه امویان (تلاش برای بیعت گرفتن از مردم برای امام حسین(ع)، ترغیب به حمایت و دوستی با ایشان) (ابن‌اثیر، ‍۱۴۰۹ق، ج. ‏4/73)

یار امام علی(ع) و حسنین(ع) (طوسی، 1380ق، ص. 103)

عابس بن ابی‌شبیب

(م. ۶۱ق)

۲۸

سیاسی: مؤثر در شکل‌گیری قیام (حامل نامۀ شیعیان به امام حسین(ع) و برعکس، حمایت از مسلم) (طبری، ۱۳۸۷، ج. ‏5/355)

سیاسی: حضور در قیام امام حسین(ع) (طبری، 1387، ج. ‏5/355)

علمی: خطیب (طبری، ۱۳۸۷، ج. 5/۳۵۵؛ ابن‌اعثم، ۱۴۱۱ق، ج. ۵/۳۴؛ طوسی،1380ق، ص. ۷۸)

سیاسی: حضور در قیام امام حسین(ع) (بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. ۳/۱۵۹؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۳۵۴)

یار امام علی(ع) (طبری، 1387، ج. 5/133) و حسنین(ع) (طوسی، 1380ق ، ص. ۷۸)

عبدالرحمن ارحبی

(م. ۶۱ق)

۲۹

سیاسی: مؤثر در شکل‌گیری قیام (حامل نامۀ شیعیان به امام حسین(ع)) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۷۷)

سیاسی: حضور در قیام امام حسین(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۷۵)

یار حسنین(ع) (ابن‌اثیر، ۱۳۸۵، ج. ۴/۷۳)

شوذب مولی شاکر ابن‌عبدالله همدانی شاکری (م. ۶۱ق)

 

۳۰

علمی: راوی (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص .۷۵؛ مامقانی، بی‌تا، ج. 2/88)[6]

سیاسی: حضور در قیام امام حسین(ع) (ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. ۴/113)

یار امام علی(ع) (ابن‌اثیر، ۱۳۸۵، ج. 3/۲۸۸) و حسنین(ع) (ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. ۴/۱۱۳)

سعد بن حارث خزاعی

(م. ۶۱ ق)

 

۳۱

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (سخنرانی در مسجد اعظم دمشق علیه یزید و ابن‌زیاد بعداز ورود اسرا به شام. نتیجه: زندانی شدن) (طبری، 1387، ج. 5/458)

یار امام علی(ع) (ابن‌اعثم، ۱۴۱۱ق، ج. ۵/229، 234) و حسنین(ع) (طبری، 1387، ج. 5/458)

عبدالله بن عفیف غامِدی والِبی (متوفی بعداز شهادت امام‌ حسین(ع))

 

۳۲

علمی: متکلم (بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. 3/۲۱۰؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۴/۳۵۱؛ ابن‌اعثم، ۱۴۱۱ق، ج. ۵/۲۲۹، ۲۳۴؛ مفید، ۱۴۱۳ق. الف، ج. ۲/۱۱۷؛ ابن‌اثیر، ۱۳۸۵، ج. ۴/۸۲؛ ابن‌جوزی، بی‌تا، ج. ۱/۲۳۲-۲۳۳)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (اعتراض به یزید) (بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. ۳/۴۱۶)

یار پیامبر(ص) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۳۰)، امام علی(ع) (برقی، ۱۳۴۲، ص. ۳؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۵/۱۹) و امام حسن(ع) (طبری، ۱۳۸۷ش، ج. ۵/۳۹۰؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۴/۲۰، ۸۵)

ابوبرزه‌ اسلمی (م. ۶۴ق)

 

 

۳۳

علمی: راوی (کلینی، بی‌‌تا، ج. ۶/۱۷؛ ابن‌حنبل، بی‌تا، ج. ۴/۴۱۹)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (اعتراض به معاویه) (منقری، ۱۴۰۴ق، ص. ۲۱۶؛ دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. ۲۶۸)

یار امام علی (خطیب بغدادی، ۱۴۱۷ق، ج. ۱/۱۸۰) و حسنین(ع) (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۱/۴۳۹؛ برقی، ۱۳۴۲، ص. ۲، ۳)

ابوسعید خدری

(10-63/64/65/73/74ق)

 

 

۳۴

 

 

سیاسی: حضور در قیام (واقعۀ حره) (دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. ۲۶۸)

علمی: فقیه (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۲/۳۷۲؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۳/۱۷۰؛ عسقلانی، ۱۳۲۸ق، ج. ۲/۳۵)، محدث (ابن‌عبدالبر، ۱۴۱۲ق، ج. ۲/۶۰۲؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۳/۱۷۱؛ ابن‌کثیر، ۱۴۰۷ق، ج. ۵/۲۲۸)

 

 

 

جدول شمارۀ ۲: فعالیت‌‌های یاران امام حسن(ع) در دورۀ مروانی

نوع فعالیت

یار/ صحابیِ...

نام

ردیف

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (مخالف صلح امام حسن(ع)) (دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. ۲۲۰)

یار امام علی(ع) (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۶/۲۴۱) و حسنین(ع) (دینوری، 13۶۸ق، ص. 6)

 

مسیب بن نجبه (م. 65ق)

 

 

۱

سیاسی: حضور در قیام توابین (طبری، 1387، ج. 5/552)

سیاسی: مؤثر در شکل‌گیری قیام (نامه به امام حسین (ع) و دعوت از ایشان) (دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. ۲۲۰)

علمی: محدث (عسقلانی، 1328ق، ج. 3/495؛ ابن ابی‌حاتم، بی‌‌تا، ج. ۸/۲۹۳؛ طوسی، ۱۳۸۰ق، ص.۸۱؛ ابن‌عساکر، ۱۴۱۵ق، ج. ۵۸/۱۹۴)

سیاسی: حضور در قیام توابین (طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۵۵۲)

یار امام علی(ع) (مفید، ۱۴۱۳ق. ب، ج. ۲/۱۰۹) و امام حسن(ع) (یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۲۱۴؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۱۵۸)

عبدالله بن والتیمی

(م. 65ق)

 

 

۲

سیاسی: مؤثر در شکل‌گیری قیام (نامه به امام حسین(ع) و دعوت از ایشان) (طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۶۰۱)

علمی: فقیه (ابن‌اعثم، ۱۴۱۱ق، ج. ۶/۱۲۳؛ ابن‌اثیر، ۱۳۸۵، ج. ۴/۱۸۴)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (مخالف صلح امام حسن(ع)) (دینوری، ۱۴۱۰ق، ج. ۱/۱۸۵)

یار امام علی(ع) (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۴/۲۱۷؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۲/۲۹۱)، امام حسن (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۶۸) و امام حسین(ع) (ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۳/۳۹۵)

سلیمان بن صرد خزاعی (م. ۶۵ق)

 

 

۳

سیاسی: مؤثر در شکل‌گیری قیام (نامه به امام حسین(ع) و دعوت از ایشان) (ابن‌سعد، 1410ق، ج. ۴/۲۱۸؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۵۵۳)

سیاسی: حضور در قیام توابین (ابن‌اثیر، 1385ق، ج. ۴/178)

علمی: راوی (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۶/۲۶؛ طبرسی، ۱۴۰۸ق، ج. ۸/۱۳۶؛ ابن‌اثیر، ۱۳۸۵، ج. ۲/۴۵۰)؛ خطیب (طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۵۶۱؛ ابن‌اثیر، ۱۳۸۵، ج. ۴/۱۶۰، ۱۷۸)

علمی: راوی (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۶/۲۰۸؛ عسقلانی، ۱۴۱۳ق، ج. 2/۱26، ۱45؛ ذهبی، ۱۴۰۹ق، ج. ۵/90)؛

فقیه (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/213؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۴/۱۵۲؛ ذهبی، ۱۴۰۹ق، ج. ۵/۹۰؛ صفدی، ۱۳۸۱ق، ج. ۱۱/۲۵۳؛ عسقلانی، ۱۴۱۳ق، ج. ۲/۱۴۶)؛

عالم به حساب (ابن‌سعد، 1410ق، ج. 6/261؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۱۱/۶۲۲، ۶۲۳؛ ابن‌عساکر، ۱۴۱۵ق، ج. ۲۴/۱۰۰؛ مزی، ۱۴۰۶ق، ج. ۵/۲۴۹، ۲۵۲)؛

نسب‌شناس و رجال‌شناس (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۶/۲۰۹؛ کلینی، بی‌تا، ج. ۱/۱۴۱؛ ابن‌بابویه، ۱۳۷۷، ص. ۳۶۵؛ ابن‌بابویه، ۱۴۲۳ق، ص. ۳۱؛ طوسی، ۱۳۵۶، ج. ۱/۱۱۱؛ ابن‌طباطبا، ۱۴۱۸ق، ص. 543)؛

مؤلف (ابن‌بابویه، ۱۴۲۳ق، ص. ۳۱، ۳۴؛ ابن‌بابویه، ۱۳۷۷، ج. ۲/۳۶۴؛ ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۶/۲۰۹؛ کلینی، بی‌‌تا، ج. ۱/۱۴۱؛ ابن‌بابویه، ۱۳۷۷، ص. ۳۶۵؛ ابن‌بابویه، ۱3۷۶، ص. ۳۱؛ طوسی، ۱۳۵۶ق، ج. ۱/111)[7]

یار امام علی (ع) (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/213) و امام حسن(ع) (طوسی، 1380، ص. ۶۷)

حارث اعور (حارث بن عبدالله همدانی)

(م. ۶۵ق)

 

۴

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (اعتراض به ابن‌زیاد هنگام چوب زدن او به سر امام حسین(ع)) (طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۴۲۵)

صحابه پیامبر(ص)، امام علی(ع) و حسنین(ع) (طبری، ۱۳۸۷، ج. 1/۲۶۰؛ ج. ۲/۳۱۰)

زید بن ارقم انصاری

(م. 60/66/68ق)

 

 

۵

علمی: محدث (طبری، ۱۳۸۷، ج. 2/۳۱۰؛ طوسی، 1404ق، ج. ۱/۸۶؛ امینی، ۱۴۱۶ق، ج. ۱/۷۷، ۹۲) (راوی حدیث غدیر)

سیاسی: مؤثر در شکل‌گیری قیام (نامه به امام حسین(ع) و دعوت از ایشان، منجر به زندانی شدن) (مسعودی، ۱۴۰۹ق، ج. ۳/93)

یار امام علی و حسنین(ع) (ابن‌کثیر، 1407ق، ج. ۸/247)

 

رفاعه بن‏ شداد (م. 66ق)

 

 

۶

سیاسی: حضور در قیام توابین (بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. ‏۶/۳۶۴) و مختار (ابن‌کثیر، ۱۴۰۷ق، ج. ‏۸/۲۶۴)

علمی: راوی (ذهبى، ۱۴۱۳ق، ج. ‏۴/۸۷، ۳۹۷؛ بخاری، بی‌تا، ج. ۲/۳۲۲، ۳۲۳؛ سمعانی، ۱۳۸۲ق، ج.۱۰/۱۴۷؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۳/۷۱۴؛ مزی، ۱۴۰۶ق، ج. ۲/۲۰۴، ۲۰۷؛ عسقلانی، ۱۴۱۳ق، ج. ۳/۲۴۳)؛ فقیه (ابن‌کثیر، 1407ق، ج. ۸/247؛ قاضی نعمان، ۱۴۱۱ق، ج. ۲/۱۷۶، ۴۰۴، ۴۴۲، ۵۳۷ و...)؛ خطیب (منقری، ۱۴۰۴ق، ص. ۴۸۸؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۴/۱۵۹)

سیاسی: موافق امویان (سال ۵۰ هجری به معاویه پیوست و همراه او شد، کاتب ابن‌زیاد به دستور معاویه) (دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. 231؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۲۴۳، ۳۱۶)

یار امام علی (طبری، 1387، ج. 4/498) و امام حسن(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. 93)

احنف بن قیس تمیمی (م. 67ق)

 

۷

علمی: خطیب (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۷/۹۴، ۹۵؛ بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. ۵/۲۸۲، ۲۸۹؛ ابن‌خلکان، بی‌تا، ج. ۲/۵۰۰)؛ راوی (بخاری، بی‌تا، ج. ۱/۱۳؛ نسایی، ۱۴۳۷ق، ج. ۶/۲۳۳؛ نیشابوری، ۱۴۱9ق، ج. 1/689؛ ابن‌عساکر، ۱۴۱۵ق، ج. ۸/۴۱۹)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (دفاع آشکار از اهل‌بیت در برابر معاویه) (مسعودی، ۱۴۰۹ق، ج. ۳/4)

صحابی پیامبر(ص) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۴۳) امام علی(ع) (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۶/۹۹) و امام حسن(ع) (بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. ۳/32)

عدی بن حاتم طایی

(م. 67ق)

 

۸

 

سیاسی: تحریک مردم علیه امویان (تشویق به مقابله با معاویه) (مسعودی، 1409ق، ج. 3/۴)

علمی: راوی (نیشابوری، ۱۴۱۹ق، ج. ۲/۷۶۶؛ بخاری، ۱۴۱۰ق، ج. ۱/۴۶)

سیاسی: مؤثر در شکل‌گیری قیام (حضور ابتدایی مسلم در خانۀ او) (طبری، ۱۳۸۷، ج. 5/381؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. 4/36)

یار امام علی و حسنین(ع) (دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. ۲۳۱؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۳/۵۴۴)

مختار بن ابی‌عبید ثقفی (1-67ق)

 

۹

سیاسی: قیام علیه حکومت اموی (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/259 )

سیاسی: تشکیل حکومت ضد امویان (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/259)

علمی: فقیه (طبری، 1387، ج. 6/34؛ ابن‌اثیر، ۱۳۸۵، ج. 4/228)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (مخالفت صریح با معاویه و بیعت با امام حسین(ع)، پاسخ تند به معاویه و مخالفت صریح با وی، شماتت یزید و امتناع صریح از بیعت با او) (منقری، ۱۴۰۴ق، ص. ۱۶۳؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۷۲)

یار امام علی(ع) و حسنین(ع) (دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. ۱۴۶؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۶/508؛ طوسی، 1380ق، ص. 99)

 

عبدالله بن عباس

(۳-۶۷/۶۸ق)

 

 

۱۰

علمی: عالم (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/176؛ ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۲/۳۷۱؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۳/۱۸۷؛ ابن‌کثیر، ۱۴۰۷ق، ج. 8/۲۹۵؛ عسقلانی، ۱۳۲۸ق، ج. ۴/127؛ ابن‌جوزی، ۱۴۱۲ق، ج. ۶/۷۲؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۳/۳۳۱)؛

محدث (طوسی، 1404ق، ص. 272؛ بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. ۴/۶۳؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۳/۱۸۸؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۳/۳۳۱؛ ابن‌حنبل، بی‌تا، ج. ۱/214، ۲۶۶)؛

 خطیب (ابن‌ندیم، بی‌تا، ص. 181؛ مفید، ۱۴۱۳ق.ب، ج. ۱/۲۷۰؛ مفید، ۱۳۶۴، ص. ۴۷، ۲۷۶؛ طوسی، ۱۴۱۴ق، ص. ۶۴، ۱۰۰؛ ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. ۳/۱۸۹)؛

 مفسر (ابن ابی‌الحدید، 1385ق، ج. 9/19؛ ذهبی، ۱۴۰۷ق، ج. 1/۵۱؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. 3/۳۳۱؛ ابن‌حزم، ۱۴۱۸ق، ص. ۱۸؛ ابن ابی‌الحدید، ۱۳۸۵ق، ج. 1/۱۹)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (دفاع صریح از اهل‌بیت در برابر ابن‌زیاد) (ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۴/۸۲)

یار امام علی(ع) (طبری، ۱۳۸۷، ج. ۴/۶۸۸؛ طوسی، ۱۴۱۷ق، ص. ۷۵)، حسنین(ع) (طوسی، ۱۴۱۷ق، ص. ۶۹) و امام سجاد(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۱۰۶)

ابوالاسود دوئلی

(16-69ق)

 

 

 

۱۱

 

 

علمی: فقیه (ابوالفرج اصفهانی، بی‌تا، ج. ۱۲/۳۱۱، ۳۱۲؛ عسقلانی، ۱۳۲۸ق، ج. ۳/۴۵۵)؛

 خطیب (مسعودی، ۱۴۰۹ق، ج. ۲/۴۱۶؛ ج. ۳/۶۸؛ بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. ۲/۵۰۸؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۱۵۰؛ ابوالفرج اصفهانی، بی‌تا، ج. ۱۲/۳۱۳؛ طوسی، ۱۴۱۷ق، ص. ۷۵)؛

 بنیان‌گذار علم نحو (طوسی، ۱۴۱۷ق، ص. ۷۵؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۴/82؛ صفدی، ۱۳۸۱ق، ج. ۱۶/۵۳۵؛ ابوالفرج اصفهانی، بی‌تا، ج. ۱۲/۲۹۸؛ ثقفی کوفی، ۱۳۵۳ق، ص. ۳۵۴)؛

 راوی (ابوالفرج اصفهانی، بی‌تا، ج. ۱۲/۲۹۷، ۳۰۰؛ ابن‌حنبل، بی‌تا، ص. ۱۱۵؛ ذهبی،۱۴۱۷ق، ج. ۱۲/۱۰)

علمی: راوی (کلینی، بی‌تا، ج. ۱/۴۶؛ نجاشی، ۱۳۶۵، ج. 1/۸؛ طوسی، ۱۴۰۴ق، ص. ۱۰۴، ۱۰۵)؛

مؤلف (طوسی، 1380، ص. ۹۱؛ نجاشی، ۱۳۶۵، ص. ۸؛ ابن‌ندیم، بی‌‌تا، ص.۲۷۵ ؛ طوسی، ۱۳۵۶ق، ص. ۲۳۰، ۲۳۱؛ ابن‌شهرآشوب، ۱۳۸۰ق، ص. ۹۳)؛[8]

رجال‌‌شناس (کلینی، بی‌‌تا، ج.۱/۶۲، ۶۴؛ نجاشی، 1365، ص. 473)

یار امام‌ علی(ع) (برقی، ۱۳۴۲، ص. ۴)، حسنین و امام سجاد(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۶۶، ۹۴)

سلیم بن قیس(م. 75ق)

 

 

۱۲

علمی: محدث (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۶/۱۷۷؛ بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. ۲/۸۶؛ ذهبی، ۱۴۰۹ق، ج. ۵/۳۹۱؛ بخاری، ۱۴۱۰ق، ج. ۲/۹۳؛ حلی، ۱۳۹۲ق، ص. ۹۸ )

یار امام علی(ع) (برقی، ۱۳۴۲، ص. ۶؛ یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۱۴۰) و امام حسن(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۹۴)

حبه ‌جوین‌ (م. 76ق)

 

۱۳

 

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (گمراه دانستن معاویه) (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/197)

صحابی پیامبر(ص)، یار امام علی(ع) (برقی، ۱۳۴۲ق، ص. ۳، ۷، ۹؛ طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۵۹، ۹۳، ۹۹، ۱۱۱)، حسنین و امام سجاد(ع) (طوسی، ۱۴۰۴ق، ج. 1/۲۰۷، 223) و امام باقر(ع) (ابن‌بابویه، ۱۳۹۷، ج. ۱/۴۷)

جابر بن عبدالله انصاری (م. 78ق/ در دوران امامت امام باقر(ع) در قید حیات)

 

 

 

۱۴

سیاسی: تحریک مردم علیه امویان (دعوت پیوسته مردم به همراهی و دوستی اهل‌بیت، حمایت از امام سجاد(ع) و پیروی عدۀ بسیاری از امام به تبعیت از وی) (یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۱۹۷)

علمی: عالم (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۵/۲۱۶؛ ابن‌عساکر، ۱۴۱۵ق، ج. ۱۱/۲۳۱؛ ابن‌حنبل، بی‌تا، ج. ۲۵/۴۳۴؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۳/۱۹۱)؛

 مفسر (ذهبی، 1417ق، ج. ۳/۱۹۰؛ ذهبی، ۱۴۲۸ق، ج. ۱/۴۳؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۱/۳۰۷؛ عسقلانی، ۱۳۲۸ق، ج. ۱/۵۴۶؛ حلی، ۱۳۹۲ق، ص. ۶۰؛ طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۳۱؛ طوسی، ۱۴۰۴ق، ص. ۴۲)؛

محدث (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۵/۴۶۷؛ طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۴؛ ابن‌عبدالبر، ۱۴۱۲ق، ج. ۱/۳؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۱/۳۰۸؛ ۳/۱۹۴؛ عسقلانی، ۱۳۲۸ق، ج. ۱/۸۸)

سیاسی: مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (دفاع از حسنین(ع) در برابر معاویه) (طبری، ۱۳۸۷، ج. ۵/۱۶۵، ۴۶۶؛ ابن‌عبدالبر، ۱۴۱۲ق، ج. ۱/۲۷5، ۲۷7)

صحابی پیامبر(ص)، یار امام علی و حسنین(ع) (طوسی، 1380ق، ص. 69)

عبدالله بن جعفر

(۱-80ق)

 

۱۵

علمی: راوی (ابن‌اثیر، ۱۳۸۵، ج. 2/460؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۳/۱۹۸؛ ابن‌عساکر، ۱۴۱۵ق، ج. ۲۷/۲۴۸)

علمی: فقیه (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/۱۷۶؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۳/۳۷۹؛ ذهبی، بی‌تا، ج. ۱/۶۸)؛

محدث (عسقلانی، ۱۳۲۸ق، ج. ۳/۲۲۱؛ عسقلانی، ۱۴۱۳ق، ج. ۴/۲۷۸)

یار امام علی(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۶۶؛ ابن‌اثیر، ۱۴۰۹ق، ج. ۲/۳۴۱) و امام حسن(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۹۴)

سوید بن غفله (م. 81ق)

 

۱۶

سیاسی: حضور در قیام (شرکت در قیام ابن‌اشعث علیه حجاج در دیرجماجم) (ابن‌اثیر، ۱۳۸۵، ج. ۴/۴۴۷)

یار امام علی(ع) (برقی، ۱۳۴۲، ص. ۴؛ طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۴۲) و امام حسن(ع) (یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۲۱۴؛ مسعودی، ۱۴۰۹ق، ج. ۲/۴۲۶)

ابوعمرو زاذان (م. 82ق)

۱۷

علمی: محدث (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۶/۲۱۶؛ ابن‌اثیر، ۱۳۸۵، ج. ۳/۵۹؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۴/۲۸۰)

سیاسی: مؤثر در شکل‌گیری قیام (حمایت ابتدایی از قیام مختار) (یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۲۵۸)

فرزند و یار امام علی(ع) (منقری، 1404ق، ص. 222)، یار امام حسن(ع) (یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۱۵۴)

محمد بن حنفیه

(13/21- 73/81/82ق)

 

 

۱۸

علمی: فقیه و عالم (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۵/۶۸؛ ابن ابی‌الحدید، ۱۳۸۵ق، ج. ۱۵/۲۸۵؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۲/۹۹۴)؛

راوی (ابن‌اعثم، ۱۴۱۱ق، ج. ۵/21؛ ترمذی، ۱۴۲۱ق، ج. ۱/۳۲، ۳۳؛ طوسی، ۱۴۰۴ق، ج. ۱/۲۸۶؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۲/۹۹۴)

علمی: محدث (طوسی، ۱۴۰۴ق، ج. ۱/۱۷۰)؛

فقیه (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۶/۱۰۲؛ مزی، ۱۴۰۶ق، ج. ۱۰/۱۱۲؛ بخاری، ۱۴۱۰ق، ج. ۱/۱۹۲؛ ابن‌ماجه، ۱۴۱۸ق، ج. ۱/۱۲۵؛ یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۲۴۱، ۲۸۲؛ عسقلانی، ۱۳۲۸ق، ج. ۱/۵۳۴)؛

تاریخ‌نگار[9] (منقری، ۱۴۰۴ق، ص. ۳۲۶؛ ابن ابی‌شیبه، ۱۴۲۹ق، ج. ۱۲/۶۲؛ ابن‌بابویه، ۱۳۷۶، ص. ۵۶۰؛ مفید، ۱۴۱۳ق.الف، ج. ۱/۸۰؛ طوسی، ۱۳۵۶، ص. ۷۲؛ طوسی، ۱۴۱۱ق، ص. ۳۸۰؛ نجاشی، ۱۳۶۵، ص. ۲۷؛ ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. ۲/۴۷؛ طوسی، 1380، ص. ۲۰۲؛ ابن ابی‌الحدید، ۱۳۸۵ق، ج. ۱۳/۲۲۵؛ ابن‌سعد، 1410ق، ج. ۶/۱۶۰؛ ابن‌حنبل، بی‌تا، ج. ۱/۹۱؛ طیالسی، ۱۴۱۹ق، ج. ۱/۱۳۳؛ منقری، ۱۴۰۴ق، ص. ۲۴۹؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. 5/۱۸)

یار امام علی(ع) (طوسی، 1380ق، ص. ۶۴) و امام حسن(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۴۲)

زید بن وهب جُهَنی

(م. 84/95/96ق)

 

 

 

19

 

علمی: راوی (نجاشی، ۱۳۶۵، ص. ۸؛ کلینی، بی‌تا، ج. ۲/۴۷؛ طوسی، ۱۳۶۵، ج. 1/8؛ حرعاملی، ۱۴۱۲ق، ج. ۲۰/۶۴)؛

 تاریخ‌نگار (کوفی، ۱۴۱۲ق، ص. ۱۶۶؛ طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۸۶؛ منقری، ۱۴۰۴ق، ص. ۱۸، ۱۹، ۱۴۶، ۱۵۸، ۴۰۶؛ کلینی، بی‌تا، ج. ۵/۳۳۸؛ قاضی نعمان، ۱۴۰۹ق، ج. ۲/۲۹۰؛ ابن‌بابویه، ۱۴۰۴ق، ج. ۴/۳۸۴؛ نجاشی، ۱۳۶۵، ص. ۸)

یار امام علی(ع) (برقی، 1342، ص. ۶) و امام حسن(ع) (نجاشی، 1۳۶۵، ص. ۸)

اَصبغ بن نُباته حنظلی مجاشعی (تا سال ۱۰۰ق در قید حیات)

 

20

علمی: راوی (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۹۶؛ مزی، ۱۴۰۶ق، ص. ۴۷۷؛ ذهبی، ۱۴۰۹ق، ج. ۶/۵۱۷؛ ذهبی، ۱۴۱۳ق، ج. ۲/۲۵۷؛ عسقلانی، ۱۳۲۸ق، ج. ۷/۱۲۶؛ عسقلانی، بی‌‌تا، ج. ۱۰/۱۰۶)

یار امام علی و امام حسن(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۹۶)

ابی‌رزین مسعود بن مالک (م. ۹۱ق)

 

21

سیاسی: حضور در قیام امام حسین(ع) (مفید، ۱۴۱۳ق.ج، ج. 2/۱۱۳)

برادرزادۀ امام حسن(ع) (کلینی، بی‌‌تا، ج. 1/۱۸۸)

امام سجاد(ع)

(38-95ق)

 

22

علمی: محدث، مفسر و مؤلف (ابن‌قولویه، ۱۳۵۶ق، ص. ۳۹)؛ (مفید، ۱۴۱۳ق.ج، ج. ۲/۱۵۳)؛

فقیه (ابن ابی‌الحدید، ۱۳۸۵ق، ج. ۱۵/۲۷۴)؛

خطیب (ابن‌اعثم، 1411ق، ج. 5/132).[10]

سیاسی: حضور در قیام مختار (دینوری، ۱۴۱۰ق، ص. ۳۴۱؛ ابن‌کثیر، ۱۴۰۷ق، ج. ۹/۲۱۵)

یار امام علی(ع) (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/190) و حسنین(ع) (طوسی، ۱۳۸۰قق، ص. ۶۹) و امام سجاد(ع) (ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۴/۴۶۰)

عامر بن وائله الکنانى

(2-100/107/110ق)

 

 

23

علمی: محدث (یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۲۱۴؛ ابن‌عبدالبر، ۱۴۱۲ق، ج. ۲/۷۹۹؛ عسقلانی، بی‌تا، ج. ۳/۸۲؛ ابن‌بابویه، ۱۳۷۷، ص. ۶۵؛ ابن‌کثیر، ۱۴۰۷ق، ج. ۹/۱۹۰)؛

فقیه (ابن‌عبدالبر، ۱۴۱۲ق، ج. ۲/۷۹۹؛ ابوالفرج اصفهانی، بی‌‌تا، ج. ۱۵/۱۴۸)؛

عالم (یعقوبی، بی‌تا، ج. ۲/۱۹۰؛ ابوالفرج اصفهانی، بی‌‌تا، ج. ۱۵/۱۵۰)

علمی: راوی (ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. ۳/۱۹۸؛ بلاذری، ۱۴۱۷ق، ج. ۱/۱۷۴؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۱۳/۳۲۵، ۲۶۳؛ ج. ۱۲/85، ۲۶۷؛ ابن‌جوزی، ۱۴۱۲ق، ج. ۱۰/29)

یار امام حسن(ع) (طوسی، 1380ق، ص. ۴۷) و امام صادق(ع) (طوسی، 1380ق، ص. ۴۷، ۱۶۶)

اشعث بن سِوَار ثقفی (13-140ق)

24

علمی: عالم (کراجکی، ۱۴۱۰ق، ج. ۲/۱۳۶؛ حلی، ۱۴۰۲ق، ص. ۸۰، ۳۸۲)؛

مؤلف (نجاشی، 1365، ص. 130) [11]؛ محدث (نجاشی، 1365، ص.۱۳۰؛ کلینی، بی‌‌تا، ج. ۶/6؛ حلی، ۱۳۹۲ق، ص. ۸۰، ۳۸۲)

یار امام حسن(ع) (طوسی، 1380ق، ص. 67)، امام باقر(ع) (برقی، ۱۳۴۲، ص. ۱۵؛ طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۱۲۹) و امام صادق(ع) (برقی، ۱۳۴۲، ص. ۴۲؛ طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۱۷۹؛ نجاشی، ۱۳۶۵، ص. ۱۳۰)

جارود بن منذر(تا دوران امام صادق(ع) در قید حیات)

 

25

علمی: راوی (ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۵/۳۹۲؛ ابن‌عساکر، ۱۴۱۵ق، ج. ۴۶/۲۱۷؛ مزی، ۱۴۰۶ق، ج. ۲۲/۱۰۳؛ مقریزی، ۱۴۲۰ق، ج. ۴/۳۱۰)؛

عالم (مقریزی، ۱۴۲۰ق، ج. ۴/۳۱۰؛ ذهبی، ۱۴۱۷ق، ج. ۵/۳۹۲)

یار امام علی، امام حسن، امام سجاد و امام صادق(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۶۴، ۷۱، ۲۴۶)

ابواسحاق همدانی سبیعی (تا دوران امام صادق(ع) در قید حیات)

26

علمی: راوی (ابن‌سعد، 1410ق، ج. 3/۱۲۷؛ مزی، ۱۴۰۶ق، ج. ۲۷/۵۲۶؛ عسقلانی، ۱۳۲۸ق، ج. ۴/۳۲۳؛ عسقلانی، بی‌تا، ج. ۱۰/۱۲۱؛ زبیدی، ۱۴۱۴ق، ج. ۱۸/63)

یار امام علی(ع)، امام حسن(ع) (طوسی، 1380ق، ص. 67)، امام حسین(ع) و امام سجاد(ع) (طوسی، 1380ق، ص. ۷۰، ۱۰۱)

مسلم بن علی بطین

(قرن اول در قید حیات)

 

 

27

علمی: راوی (کلینی، بی‌تا، ج. ۱/۳۹۸؛ ابن‌شهرآشوب، ۱۳۷۶ق، ج. ۳/۳۸۰؛ ابن‌بابویه، ۱۳۹۵ق، ج. ۲/۳۱۷؛ طبرسی، ۱۴۱۷ق، ج. ۲/۲۳۰)

صحابی پیامبر(ص) (برقی، ۱۳۴۲، ص. ۳، ۶)، امام علی(ع) (برقی، ۱۳۴۲، ص. ۶)، امام حسن(ع) (طوسی، 1380ق، ص. ۶۷) و امام حسین (ع) (ابن‌بابویه، ۱۳۷۷، ج. ۲/۴۸۵)

جُعَیده همدانی

(قرن اول در قید حیات)

 

 

28

علمی: راوی (طوسی، ۱۴۰۴ق، ج. ۱/۱۷۱؛ ابن‌سعد، ۱۴۱۰ق، ج. 6/۲۹۵، ۲۹۶؛ خطیب بغدادی، ۱۴۱۷ق، ج. ۱۴/۳۶۷؛ مزی، ۱۴۰۶ق، ج. ۹/۱۴۵؛ ذهبی، ۱۴۰۹ق، ج. ۷/۲۹۲؛ عسقلانی، بی‌تا، ج. ۱۲/۱۱۶)

یار امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام سجاد(ع) (طوسی، ۱۳۸۰ق، ص. ۷۹، 95) و امام باقر(ع) (طوسی، 1404ق، ج. 1/171، 172)

ابوصادق کَیسان بن کلیب حرمی (درک امامت امام باقر(ع))

 

 

29

علمی: راوی (برقی، ۱۳۴۲ق، ص. ۱۶۲؛ ابن‌بابویه، ۱۴۰۴ق، ج. ۴/۴۱۵؛ حلی، ۱۳۹۲ق، ص. ۹۸، ۲۲۳)

یار امام علی(ع)، حسنین(ع) و امام سجاد(ع) (طوسی، 1404ق، ج. 2/331)

حَبابه والِبیه (درک امامت امام باقر(ع))

30
         

 

جمع‌‌بندی و تحلیل عملکرد یاران امام حسن(ع)

در این بخش، ابتدا فراوانی شناسایی‌شده برای مؤلفه‌های علمی و سیاسی هر دوره با شرایط حاکم بر آن و عملکرد کلی ائمه(ع) تطبیق داده شده و پس‌از مقایسۀ آماری، تحلیل می‌‌شود. نکتۀ بسیار مهم در این میان آن است که چون برای برخی از اشخاص بیش از یک مؤلفۀ سیاسی یا فرهنگی شناسایی شده، جامعۀ آماری در هر دوره با تعداد آن در جداول لزوماً برابر نیست. بدین ترتیب که آمار ارائه‌شده برای فعالیت‌‌های سیاسی در دورۀ سفیانی براساس 61 فعالیت و در دورۀ مروانی براساس 10 فعالیت است؛ همان‌طور که فعالیت‌‌های علمی -که طبق توضیح پیشین تا سال 73 هجری در نظر گرفته شد- برای دورۀ سفیانی 62 مؤلفه و برای دورۀ مروانی 41 مؤلفه است.

  1. فعالیت‌‌های سیاسی

نمودار شمارۀ ۱: نقش‌های سیاسی در دورۀ سفیانی

بررسی فعالیت‌‌های سیاسی یاران امام حسن(ع) در دورۀ سفیانی نشان داد که فعالیت‌‌های آنان را می‌توان به‌ترتیب فراوانی در ذیل پنج عنوان (شاخص) دسته‌‌بندی کرد:

  1. مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی (45.16درصد)؛
  2. تأثیرگذاری در شکل‌‌گیری قیام (17.74درصد)؛
  3. حضور در قیام‌‌ها (قیام امام حسین(ع) و واقعۀ حره) (22.5درصد)؛
  4. تحریک مردم علیه امویان (13درصد)؛
  5. موافق امویان (1.6درصد).

این فعالیت‌‌ها را نیز می‌‌توان در سه بازۀ زمانی بررسی کرد:

  1. سال‌‌های 41-50 هجری (شهادت امام حسن(ع)/ دورۀ خلافت معاویه)؛
  2. سال‌‌های 50-61 هجری (شهادت امام حسین(ع)/ دورۀ خلافت معاویه و یزید)؛
  3. سال‌‌های 61-64 هجری (آغاز امامت امام سجاد(ع)/ دورۀ خلافت یزید و فرزندش معاویه).

در اولین بازۀ زمانی بررسی، حکومت امویان (41-132ق) با صلح امام حسن(ع) با معاویه، ورود او به کوفه و بیعت مردم با او آغاز می‌‌شود. در این مقطع زمانی، مهم‌ترین شاخص فعالیت سیاسی یاران امام(ع) مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه است که در گام اول در قالب مخالفت با صلح، خود را نشان می‌‌دهد. از این افراد مطابق جدول شماره (1) می‌‌توان به صعصعه بن صوحان (درک امام حسن(ع))، معقل بن قیس (م. 42/43ق) و مسیب بن نجبه (م. 65ق) اشاره کرد. این موضوع نه‌تنها در جریان انعقاد صلح، بلکه پس‌از آن نیز ادامه داشته و بنا به گزارش‌‌های موجود برخی از اصحاب امام(ع) تا مدتی در گفتگوهای خود با ایشان این نارضایتی را ابراز می‌‌کرده‌‌اند (دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. ۲۲۰؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. 4/144؛ طوسی، ۱۴۰۴ق، ج. ۱/۲۸۵). علاوه‌بر آن، پس‌از واگذاری خلافت به معاویه تا هنگام شهادت امام حسن(ع) در سال 50 هجری، درحالی‌‌که ایشان به مدینه بازگشته و به معاهدۀ صلح پایبند بودند، همچنان مخالفت شفاهی با خلیفه و گاه حکام اموی، بیشترین نوع عملکرد سیاسی یاران ایشان در مخالفت با امویان- به‌ویژه در کوفه- بوده و تحریک مردم علیه امویان در مرتبۀ بعدی است.

گزارش‌‌های گوناگونی از ابراز صریح مخالفت یاران امام(ع) در برابر شخص معاویه و نیز حاکم کوفه وجود دارد که فراوانی مخالفت با خلیفه بیشتر است. مطابق جدول شمارۀ (1) مخالفت آشکار جاریه بن قدامه (م. 50ق)، حذیفۀ بن اسید (م. 61ق) و... با معاویه قابل ملاحظه است. همچنان که هشدار مغیرۀ بن شعبه (ح. 41-50ق) به حجر بن عدی (م. 51/52ق) که او را از مخالفت صریح با حکومت بر حذر می‌‌دارد، نمونه‌‌ای از مخالفت با حاکم کوفه است.

در همین دوره، یاران امام(ع) با تحریک مردم علیه امویان نیز در برابر خلافت اموی و شخص معاویه موضع می‌گرفته‌اند که عملکرد صعصعه بن صوحان و عدی بن حاتم (م. 67ق) از آن جمله است.

آخرین نکتۀ شایان ذکر در این بازۀ زمانی، پیوستن احنف بن قیس تمیمی (م. 67ق) به معاویه در سال 50 هجری است. بنا به گزارش دینوری و طبری، او از سال 59 هجری به‌طور رسمی کاتب ابن‌زیاد بوده است. این پیوستن به حاکمیت، تنها نمونۀ گردش رسمی یکی از یاران امام(ع) به‌سوی حاکمان اموی است که با شاخص «موافق امویان» در نمودار شمارۀ (1) مشخص است.

همان‌طور که انتظار می‌‌رود بیشترین فعالیت سیاسی یاران امام حسن(ع) در فاصلۀ سال‌‌های 61-64 هجری در قالب تأثیرگذاری در شکل‌‌گیری قیام امام حسین(ع)، حضور در قیام آن حضرت و مخالفت با حاکم اموی (ابن‌زیاد، حاکم کوفه (ح.60-64ق)) بوده است. در چنین فضایی، طبیعی است که تحریک مردم علیه امویان، دیگر شیوۀ فعالیت سیاسی یاران امام(ع) باشد.

در واقع با عهدشکنی معاویه، اعلام جانشینی یزید (ح.60-64ق)، تکیه زدن او بر اریکۀ قدرت و خودداری امام حسین(ع) از بیعت با او، فعالیت‌‌های سیاسی یاران امام حسن(ع) نیز همگام با امام حسین(ع) اوج می‌‌گیرد.

با توجه به جدول شمارۀ (1)، اصحاب امام(ع) با دعوت امام حسین(ع) به کوفه (مسیب بن نجبه (م. 65ق)، عبدالله بن وال (م. 65ق) و...)، حمایت از مسلم (هلال بن یساف (درک دوران حسنین(ع))، هانی بن عروه (م. 60ق) و...) و انتقال نامه‌‌های امام(ع) (قیس بن مسهر (م. 60ق)، عبدالرحمن ارحبی (م. 61ق) و...) نقش مؤثری در شکل‌‌گیری قیام آن حضرت داشته‌‌اند، به‌طوری ‌که 17.74درصد از فعالیت‌‌های سیاسی آنان را در دورۀ سفیانی شکل داده است. حضور دست‌کم 13 نفر از یاران امام حسن(ع) در واقعۀ کربلا نیز باعث شده تا درصد این شاخصه، با میزان تأثیرگذاری یاران امام(ع) در شکل‌‌گیری قیام در دورۀ سفیانی عددی نزدیک به هم باشد، ضمن آنکه گزارش‌‌های گوناگونی از مخالفت آشکار آنان با ابن‌زیاد -قبل و بعداز قیام- نیز در منابع متقدم ثبت شده است. عملکرد افرادی مانند جویریۀ بن مسهر (درک دوران حسنین(ع)، عبدالله بن عباس (م. 67/68ق) و ابوالاسود دوئلی (م. 69ق) مؤید این مدعاست (نک: جدول شماره (1)).

نکتۀ آخر آنکه با توجه به نمودار شمارۀ (1) می‌‌توان دریافت که فراوانی حضور در قیام‌‌ها 22.5درصد و براساس عملکرد 14 نفر است. نفر آخر ابوسعید خدری است. حضور او در واقعۀ حره که در آغاز دورۀ امامت امام سجاد(ع) و متفاوت از عملکرد ایشان شکل می‌‌گیرد، در افزایش میزان این شاخصه در مقایسۀ با مؤلفۀ تأثیرگذاری در شکل‌‌گیری قیام در نمودار مؤثر بوده است.

نمودار شمارۀ ۲: فعالیت‌های سیاسی دورۀ مروانی

فعالیت‌‌های سیاسی یاران امام حسن(ع در دورۀ مروانی به‌طور چشمگیری کاهش می‌‌یابد. فعالیت‌‌ها در این دوره را می‌توان به‌ترتیب فراوانی، ذیل چهار عنوان (شاخص) دسته‌‌بندی کرد:

  1. حضور در قیام‌‌ها (70درصد)؛
  2. تحریک مردم علیه امویان (10درصد)؛
  3. تأثیرگذاری در شکل‌‌گیری قیام (10درصد)؛
  4. تشکیل حکومت ضد امویان (10درصد).

 این فعالیت‌‌ها را نیز می‌توان در دو مقطع زمانی ‌پیگیری کرد:

  1. سال‌‌های 64-73 هجری (امامت امام سجاد(ع)/دورۀ انتقال قدرت به شاخۀ مروانی تا یکپارچگی خلافت عبدالملک (65-86ق)؛
  2. سال‌‌های 73-95 هجری (ادامۀ امامت و شهادت امام سجاد(ع)/خلافت عبدالملک و فرزندش ولید (86-96ق).

بازۀ زمانی اول با کناره‌‌گیری معاویه بن یزید (ح. 64ق) از خلافت و بروز آشفتگی سیاسی آغاز می‌‌شود و با شکل‌‌گیری قیام توابین و مختار ادامه می‌‌یابد و به مرگ عبدالله بن زبیر (م. 73ق) و یکپارچگی خلافت عبدالملک ختم می‌‌شود. در طول این دوره، اولین حضور سیاسی یاران امام حسن(ع) در قیام توابین است که نیمی از فراوانی این شاخص را به خود اختصاص داده است. بنا به گزارش‌‌های موجود در منابع، از میان 30‌نفری که این دوره را درک کردند، دست‌‍‌کم 4 نفر در قیام توابین حضور داشتند که به‌جز رفاعه بن شداد (م. 66ق)، مابقی آنان، یعنی مسیب بن نجبه (م. 65ق)، عبدالله بن وال (م. 65ق) و سلیمان بن صرد خزاعی (م. 65ق) به شهادت رسیدند (طبری، 1387، ج. 5/552؛ ابن‌اثیر، 1385ق، ج. ۴/178). این در حالی است که امام سجاد(ع) در این دوره، از هرگونه تأیید یا همراهی در فعالیت‌‌های سیاسی پرهیز می‌‌کردند.

در این وضعیت محمد بن حنفیه (م. 80ق) رویکرد و فعالیت سیاسی‌‌ متفاوتی داشت و با حمایت اولیه از مختار (شاخص تأثیرگذاری در شکل‌‌گیری قیام)، مقدمات حمایت کوفیان از او را فراهم آورد. به‌جز مختار (م. 67ق) که رهبر قیام بود، رفاعه بن شداد (م. 66ق) و عامر بن وائله (م. 11/110ق) نیز او را همراهی کردند (جدول شماره 2). این موضوع مقارن با زمانی بود که امام سجاد (ع) از هرگونه همراهی با مختار خودداری کردند.

تشکیل حکومت هرچند کوتاه‌مدتِ مختار (ح.66-67ق) در کوفه نیز به‌عنوان یک شاخص فعالیت سیاسی یاران امام(ع) در دورۀ مروانی با عنوان «تشکیل حکومت ضد امویان» در نمودار شماره ۲ مشخص است.

پس‌از سال 73 هجری و شکل‌‌گیری حکومت یکپارچۀ عبدالملک بن مروان (ح. 65-86ق) و پس‌از او پسرش ولید (ح.86-96ق)، تنها فعالیت سیاسی گزارش‌شده از یاران امام حسن(ع)، حضور ابوعمرو زاذان (م. 81ق) در قیام ابن‌اشعث و همراهی با او در نبرد دیرجماجم است. این حضور، حرکتی فردی به نظر می‌‌رسد؛ اما به‌عنوان عملکردی ضد اموی، با تأثیرگذاری بر شاخص «حضور در قیام»، در افزایش فراوانی فعالیت‌‌های سیاسی یاران امام حسن(ع) در دورۀ مروانی مؤثر بوده است.

گفتنی است که در این دوره باوجود مرگ محمد بن حنفیه در سال 80 هجری و گرایش حداکثری شیعیان، خاصه یاران امام حسن(ع) به امام سجاد(ع)، باز هم فعالیتی سیاسی از آنان گزارش نشده است. شاید بتوان این موضوع را به اقتدار خلافت مرکزی یا سرخوردگی شیعیانِ قائل به قیام در این دوران نسبت داد؛ اما به نظر می‌‌رسد نمی‌‌توان تأثیر تغییر رویکرد امام سجاد(ع) را نیز در این مسئله نادیده گرفت.

  1. مقایسۀ فعالیت‌‌های سیاسی در دورۀ سفیانی و مروانی

نمودار شمارۀ ۳: مقایسه فعالیت‌های سیاسی در دوره سفیانی و مروانی

بنا به آنچه پیش‌تر آمد علاوه‌بر کاهش مؤلفه‌های فعالیت سیاسی در دورۀ مروانی از پنج به چهار مؤلفه‌؛ تعداد فعالیت افراد نیز از شصت و یک به ده مورد کاهش پیدا کرده است. از این میان، شاخصۀ «مخالفت شفاهی یا مکتوب با حکومت» در دورۀ سفیانی بیشترین فراوانی را دارد؛ اما با تغییر وضعیت سیاسی جامعه و پرهیز امام سجاد(ع) از دخالت در فعالیت‌‌های سیاسی، این مؤلفه در دورۀ مروانی حذف شده است.

شاخصۀ «حضور در قیام» نیز بیشترین فراوانی را در دورۀ مروانی دارد؛ اما در مقایسه با دورۀ سفیانی، چه ازلحاظ فراوانی و چه تعداد افراد حاضر در قیام، کمتر است. نکتۀ درخور توجه آن است که افراد حاضر در قیام در دورۀ سفیانی-جز یک نفر- همه در کنار امام حسین(ع) می‌‌جنگند؛ اما در دورۀ مروانی این فعالیت‌‌ها که بیشتر آنها (جز یک فعالیت) مربوط به پیش‌از یکپارچگی حکومت توسط عبدالملک است، با تغییر راهبرد امام سجاد(ع) تطابق نداشته و همسو با فضا و وضعیت حاکم بر کوفه است.

ضمن آنکه با توجه به تفاوت ماهیت قیام‌‌ها و رهبران آن، تأثیرگذاری در شکل‌‌گیری قیام و تحریک مردم علیه امویان نیز در دورۀ سفیانی بیشتر است. جالب اینجاست سختگیری‌‌های دورۀ سفیانی علیه یاران ائمه(ع)، گرایش تنها یک نفر از یاران امام حسن(ع) به سمت امویان را رقم زده و در دورۀ مروانی مؤلفۀ موافق امویان وجود ندارد. قیام و تشکیل حکومتِ مخالف امویان نیز در مقطعی از دورۀ مروانی است که امام سجاد(ع)، با هرگونه فعالیت آشکار سیاسی مخالف است.

  1. فعالیت‌‌های علمی

نمودار شمارۀ ۴: نقش‌های علمی در دوره سفیانی

فعالیت‌‌های علمی یاران امام حسن(ع) در دورۀ سفیانی بسیار گوناگون است. فعالیت‌‌ها در این دوره را می‌توان به‌ترتیب فراوانی، ذیل 13 عنوان (شاخص) دسته‌‌بندی کرد: 1. راوی (27.5درصد)؛ 2. خطیب (21درصد)؛ 3. فقیه (11.2درصد)؛ 4. محدث (14.5درصد)؛ 5. عالم (6.4درصد)؛ 6. مفسر (5درصد)؛ 7. مؤلف (3.2درصد)؛ 8. متکلم (3.2درصد)؛ 9. رجال‌‌شناس (1.6درصد)؛ 10. نسب‌‌شناس(1.6درصد)؛ 11. عالم به علم نحو(1.6درصد)؛ 12. عالم به علم حساب(1.6درصد)؛ 13. تاریخ‌‌نگار (1.6درصد).

در 8 عنوان اخیر، فراوانی به‌ترتیب تنها 3، 2 و 1 نفر است؛ اما به نظر می‌‌رسد مصادف شدن دورۀ سفیانی با آغاز توجه و ورود اصحاب ائمه(ع) به عرصه‌‌های علمی در این تنوع تأثیرگذار بوده است. این موضوع جدای از تأثیرگذاری امام علی(ع) در تربیت افرادی عالم به علوم مختلف است که پس‌از آن حضرت، به فرزندشان امام حسن(ع) پیوستند. از شاخص‌‌ترین این افراد در افزایش عملکرد علمی یاران امام حسن(ع) در عرصه‌‌های مختلف در دورۀ سفیانی می‌‌توان علاوه‌بر امام حسین(ع) به عبدالله بن عباس (م. 67/68ق) اشاره کرد. دربارۀ کسب دانش تفسیر عبدالله بن عباس و علم نحو ابوالاسود دوئلی از امام(ع) گزارش‌‌های فراوانی وجود دارد؛ همان‌طور که حارث بن عبدالله همدانی (م. 65ق) دیگر یار کوفی ایشان-که پس‌از آن حضرت، به امام حسن(ع) پیوست- با پا نهادن در عرصۀ علوم مختلف همچون علم حساب، در تنوع بخشیدن به فعالیت‌‌های علمی یاران امام(ع) و گسترش آنها مؤثر بود (نک: جدول شمارۀ 2)

ازسوی‌دیگر، آن دسته از یاران امام حسن(ع) که پیش‌تر صحابی پیامبر خدا(ص) و امام علی(ع) بوده، بر افزایش شاخص راوی و محدث تأثیر گذارده‌‌اند؛ همان‌طور که به نظر می‌‌رسد تغییر حاکمیت، رسیدن قدرت به معاویه و موضع‌‌گیری یاران امام(ع) به این موضوع، افزایش تعداد خطیبان را در این دوره باعث شده است.

به نظر می‌‌رسد که نمی‌توان برخی از عنوان‌های قیدشده در نمودار نقش‌های علمی دورۀ سفیانی و مروانی را با آن دوره تطبیق داد که از آن میان، دو عنوان متکلم و رجالی بیشتر جلب‌نظر می‌‌کند. دربارۀ متکلم باید گفت که در دورۀ مدنظر، بیشتر می‌توان معارف کلامی را در قالب موضع‌گیری‌های افراد به وقایعِ شکل‌‌گرفته ‌شناسایی کرد (نک: حسینی‌زاده، 1402، ص. 31-34). شاید اطلاق چنین عنوانی به کسانی مانند میثم تمار (م. 60ق) و عبدالله بن عفیف (م. بعداز 61ق)، توسط افراد با دقت‌نظری همچون بلاذری، شیخ مفید و طوسی، به‌واسطۀ موضع‌‌گیری صریح آنان به حاکمیت و دفاع از حقانیت امیرالمؤمنین(ع) بوده است؛ چراکه عرصۀ کلام در این دوران هنوز در حال شکل‌‌گیری و نوع عرضۀ آن شفاهی بوده است (حسینی‌زاده، 1402، ص. 34).

دربارۀ اطلاق عنوان رجال‌‌شناس ازسوی طوسی به حارث اعور (م. 65ق) می‌‌توان به شفاهی بودن این عِلم در قرن اول و احتیاط برخی اصحاب در دریافت و نقل روایات از همان دوره، بر مبنای تقسیم‌‌بندی راویان روایات رسول خدا(ص) توسط امیرالمؤمنین(ع) اشاره کرد (کلینی، بی‌‌تا، ج. 1/62-64؛ همچنین نک: غلامعلی، 1399، ص. 36-37).

نمودار شمارۀ ۵: نقش‌های علمی در دورۀ مروانی

تنوع فعالیت‌‌های علمی یاران امام حسن(ع) در دورۀ مروانی نسبت به دورۀ قبل کمتر بوده و به 9 حوزه کاهش یافته است که به‌ترتیب فراوانی عبارت است از: 1. راوی (28.2درصد)؛ 2. محدث (20.5درصد)؛ 3. عالم (15.5درصد)؛ 4. فقیه (13درصد)؛ 5. مؤلف (7.6درصد)؛ 6. مفسر(5.1درصد)؛ 7. تاریخ‌‌نگار (5.1درصد)؛ 8. خطیب(2.5)؛ 9. رجالی (2.5درصد).

در این دوره نیز مؤلفۀ راوی بیشترین فراوانی را دارد؛ اما نکتۀ مهم، کاهش چشمگیر فراوانی مؤلفۀ خطیب به 2 نفر است. به نظر می‌‌رسد متناسب با کاهش شاخصۀ سیاسیِ «مخالفت شفاهی با خلیفه یا حاکم» در این دوره از تعداد خطیبان نیز کاسته شده است.

توجه بیشتر به تألیف و نگارش تاریخ از دیگر ویژگی‌‌های این دوران است که به نظر می‌‌رسد علاوه‌بر تغییر رویکرد امام سجاد(ع)، با ایجاد ثبات سیاسی در جامعه و شکل‌‌گیری مکتب تاریخ‌‌نگاری عراق در ارتباط است (نک: آئینه‌‌وند، 1377، ج. 1/463-464)؛ اما افزایش تعداد عالمان را می‌‌توان با تأثیر تغییر رویکرد امام(ع) در این دوره مرتبط دانست؛ چراکه در طول این مدت امام سجاد(ع) با کناره‌‌گیری از هرگونه فعالیت سیاسی و یا تائید آن (نک: حسینی‌‌زاده، 1402، ص. 217-229)، مقدمات مدرسۀ فکری مستقل شیعی را بنیان نهادند که فاصله‌‌گذاری با خط حدیثی اهل سنت، ازجمله اقدام‌های ایشان در این راستا بود (حسینی‌زاده، 1402، ص. 239-242).

  1. مقایسۀ نقش‌‌های علمی در دورۀ سفیانی و مروانی

نمودار شمارۀ ۶: مقایسه نقش‌های علمی در دورۀسفیانی و مروانی

در مقایسۀ فعالیت‌‌های علمی دورۀ سفیانی و مروانی باید این نکته را که پیش‌تر اشاره شد در نظر داشت که با توجه به ماهیت علم‌‌آموزی و زمان‌‌بر بودن خبره شدن در یک علم، امکان تخصیص یک بازۀ زمانی مشخص برای افراد مشهور در یک علم نبود؛ ازاین‌رو، بازۀ زمانیِ بررسی فعالیت‌‌های علمی در دورۀ سفیانی سال‌‌های 41-73 هجری (32 سال) در نظر گرفته شد و افرادی که تنها یک دهۀ آخر عمر خود یا کمتر از آن را در دورۀ مروانی گذرانده بودند، فعالیت‌‌های علمی‌‌شان در دورۀ سفیانی لحاظ شد. این موضوع در افزایش جامعۀ آماری فعالیت‌‌های علمی دورۀ سفیانی به 62 عنوان مؤثر بود. این در حالی است که ضمن محدودتر کردن بازۀ زمانی دورۀ مروانی -22 سال- (73-95ق)[12] و 41 فعالیت علمی در آمارگیری بررسی شد. این موضوع کاهش تنوع فعالیت‌‌های علمی در دورۀ مروانی را نسبت به دورۀ سفیانی سبب شد (9 نسبت به 13)؛ اما بیشتر به مؤلفه‌هایی مربوط می‌‌شد که به نظر می‌‌رسد افراد براساس علایق یا توانمندی‌‌های شخصی آن را دنبال می‌‌کنند (نک: نمودار شمارۀ 6)

در تحلیل مقایسه‌‌ای نمودار شمارۀ 6 نیز باید گفت: آن دسته از یاران امام حسن(ع) که صحابی پیامبر خدا(ص) و امام علی(ع) بوده، در اوج‌‌گیری شاخص راوی در دورۀ سفیانی مؤثر بوده‌‌اند؛ اما با توجه به کوچک‌تر شدن جامعۀ آماری در دورۀ مروانی، درمجموع فعالیت راویان در دورۀ مروانی نسبت به سفیانی افزایش یافته است (نک: نمودار شمارۀ 4 و شمارۀ 5). این افزایشِ فعالیت محدود به راویان نیست؛ بلکه مؤلفه‌های تاریخ‌‌نگار، مؤلف و عالم نیز هرچند اندک افزایش یافته است.

علاوه‌بر آن، با توجه به اینکه جامعۀ آماری از سال 73 هجری و در زمان یکپارچگی حکومت مروانی است، فقط گزارش یک فعالیت سیاسی از یاران امام حسن(ع) در این دوره و در مقابل افزایش سه شاخص فعالیت علمی در مقایسه با دورۀ سفیانی، می‌‌تواند مؤید تغییر رویکرد یاران امام(ع) متأثر از تغییر رویکرد امام سجاد(ع) در این دوره باشد. این سخن با علم به این واقعیت است که این موضوع، یک عامل تأثیرگذار بر این تغییرات است که پژوهش حاضر بر روی آن متمرکز شده است.

نتیجه‌‌گیری

در مقالۀ حاضر این باورِ گسترش‌یافته مبنی‌بر تغییر رویکرد ائمه(ع) پس‌از واقعۀ کربلا ازلحاظ تاریخی بررسی و تأثیر تغییر راهبردِ شروع‌شده از دورۀ امام سجاد(ع) بر روی عملکرد یاران ائمه(ع) به‌عنوان مسئلۀ پژوهش مطرح شد. برای بررسی این موضوع، مطالعه‌‌ای تطبیقی بر روی فعالیت‌‌های علمی و سیاسی یاران امام حسن(ع) که بیشتر آنان هر دو دوره را درک کرده و امکان متأثر شدن از این تغییر راهبرد را داشته‌‌اند، انجام گرفت؛ فراوانی این فعالیت‌‌ها استخراج و سپس مقایسه شد.

نتیجۀ این مقایسه در یک نگاه کلی، کاهش فعالیت‌‌های سیاسی و افزایش فعالیت‌‌های علمیِ یاران امام حسن(ع) در دورۀ مروانی (64-132ق) در مقایسه با دورۀ سفیانی (41-64ق) است که تغییر راهبرد امام سجاد(ع) پس‌از واقعۀ کربلا را می‌‌توان یک عامل مؤثر بر این مسئله دانست.

بررسی جزئی‌‌تر حاکی از آن است که تعداد و فراوانی مؤلفه‌های سیاسی در دورۀ مروانی کاهش یافته است (10 فعالیت برای 31 نفر در مقابل 61 فعالیت برای 49 نفر در دورۀ سفیانی)[13] و شاخصۀ «مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی» که بیشترین فراوانی را در دورۀ سفیانی داشت، در این دوره حذف شده است و حتی در دورۀ اول خلافت مروانی (64-73ق) نیز مدلولی ندارد؛ همان‌طور که شاخصۀ «حضور در قیام» نیز کاهش دارد. این درحالی است که یاران امام حسن(ع) در دورۀ سفیانی نه‌تنها در شکل‌‌گیری قیام و تحریک مردم علیه امویان تأثیر داشته‌اند، بلکه تعدادی از آنان در کنار امام حسین(ع) در کربلا نیز حضور یافتند.

حذف مؤلفۀ «مخالفت شفاهی یا مکتوب با حکومت» را می‌‌توان متأثر از تغییر رویکرد امام سجاد(ع) و فضای حاکم بر دورۀ اول خلافت مروانی دانست؛ بااین‌حال به نظر می‌‌رسد حضور یاران امام حسن(ع) در قیام‌‌های دورۀ اول مروانی -صرف‌نظر از تفاوت ماهیت قیام‌‌ها و رهبران آنان- بیشتر از تبعیت از راهبرد امام سجاد(ع)؛ همسو با فضا و شرایط احساسی حاکم بر کوفه باشد؛ چراکه باوجود دخالت نکردن امام(ع) در فعالیت‌‌های سیاسی، گزینۀ انتخابی تعدادی از یاران امام حسن(ع) همراهی با قیام‌‌هاست که حتی به تشکیل حکومتی زودگذر نیز ختم می‌‌شود (شاخصۀ ویژۀ فعالیت سیاسی یاران امام حسن(ع) در دورۀ مروانی). اگر به این نکته نیز توجه شود که مؤلفۀ «حضور در قیام» بیشترین فراوانی را در بین فعالیت‌‌های سیاسی یاران امام(ع) در دورۀ اول مروانی دارد، (6 فعالیت از 10 فعالیت) آنگاه شاید بتوان گفت که تبعیت یاران امام حسن(ع) در دورۀ اول مروانی (64-73ق) از تغییر راهبردی امام سجاد(ع) اندک بوده است؛ بااین‌حال گزارشِ فقط یک فعالیت سیاسی از یاران امام حسن(ع) در فاصلۀ سال‌‌های 73-95 هجری هنگامی‌‌ که در کنار افزایش فعالیت‌‌های علمی در این دوره قرار می‌‌گیرد، معنادار بوده و از تأثیر تدریجی تغییر راهبرد امام سجاد(ع) بر یاران امام حسن(ع) حکایت دارد؛ چراکه در این دورۀ 22 ساله، 41 فعالیت علمی برای 19 نفر از آنان ثبت شده که در مقایسه با ثبت 62 فعالیت در بازۀ 32 سالۀ لحاظ‌شده برای فعالیت علمی 40 نفر از یاران امام(ع) در دورۀ سفیانی درخور توجه است.

در طول دورۀ دوم مروانی فراوانی فعالیت در مؤلفه‌های راوی، محدث، عالم، مؤلف و تاریخ‌‌نگار رشد داشته و از چرخش فعالیت‌‌های یاران امام حسن(ع) در این دوره حکایت دارد. دربارۀ کاهش تنوع فعالیت‌‌ها در شاخص‌‌هایی همانند نحوی، نسب‌‌شناس و عالم به علم حساب در این دوره نیز باید به این نکته توجه داشت که فراوانی فعالیت در هریک از این شاخص‌‌ها در دورۀ سفیانی تنها یک مورد است و به‌نظر نشئت گرفته از کنجکاوی‌‌های اشخاص است، به‌جز علم نحو که به آموزش آن توسط حضرت علی(ع) به ابوالاسود دوئلی تصریح شده است.

در نهایت می‌‌توان کاهش فعالیت ثبت‌شده برای خطیبان و متکلمان را با حذف شاخص سیاسی «مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلفا یا حکام اموی» مرتبط دانست. به نظر می‌‌رسد تأثیرپذیری از فضای حاکم بر جامعه و راهبرد امام سجاد(ع) در کاهش موقتی این شاخص در دورۀ دوم اموی مؤثر بوده است.

[1]. برای اطلاع از اسامی این افراد نک: مداحان گل ختمی، 1398، ص. 14-15.

.[2] کتاب تسمیۀ من شهد حروب امیرالمؤمنین الجمل و الصفین و النهروان من اصحابه.

[3]. کتاب السنن و الاحکام و القضایا/ قضایا امیرالمؤمنین.

[4]. کتاب میثم، از قول فرزندان میثم، صالح و یعقوب. مدرسی معتقد است که ابوجعفر طبری در بشارۀ المصطفی، در موارد مختلف می‌گوید که «من چنین‌وچنان در کتاب میثم تمار یافتم» گفته شده کتاب میثم تا قرن هفتم در دسترس بوده است (مدرسی طباطبایی، ۱۳۸۳، ص. ۷۰).

[5]. به‌دلیل اشتهار، نمونه‌های بیشتری آورده نشد.

[6]. از حافظان روایت و حدیث بود. از امام علی(ع) حدیث می‌شنیده و نقل می‌کرد. مجلسی داشت که شیعیان به حضورش می‌آمدند تا از او حدیث بشنوند.

[7]. کتابی با عنوان صحیفه یا المسائل التی اخبربها امیرالمؤمنین الیهودی در منابع نام برده شده است.

[8]. اطلاعات بیشتر در: مدرسی طباطبایی، ۱۳۸۳، ص، 120-124  

[9]. دارای کتابی با عنوان خطب امیرالمؤمنین(ع)؛ یادداشت گفته‌های امام علی(ع)، وصیت امام به ابن‌حنفیه، مقتل حسین بن علی(ع)، گزارش‌های تاریخی از زندگی امام علی(ع)، عجائب احکام امیرالمؤمنین(ع) (نک: مدرسی طباطبایی، ۱۳۸۳، ص. 117-119).

[10]. به‌سبب اشتهار از ذکر ارجاعات بیشتر خودداری شد.

[11]. گردآوری روایات تفسیری امام باقر(ع) (نجاشی، 1365، ص. 130) و کتاب حدیثی با عنوان الحدیث (نک: آقابزرگ تهرانی، 1408ق، ج. 6/317).

[12]. بنا به جدول شمارۀ 2 افراد اندکی از یاران امام حسن(ع) پس‌از شهادت امام سجاد(ع) در قید حیات بوده‌اند.

[13]. برخی از افرادی که نام آنان در جدول شمارۀ 2 ثبت شده است، در دورۀ سفیانی فعالیت سیاسی داشته‌اند؛ ازاین‌رو در درج تعداد نفرات دارای فعالیت سیاسی در دورۀ سفیانی لحاظ شده‌اند.

References

آقابزرگ تهرانى‏، محمد محسن (۱۴۰۸ق). الذریعة إلى تصانیف الشیعه. کتابخانه اسلامیه تهران‌.
آئینه‌وند، صادق (1377). علم تاریخ در گسترۀ تمدن اسلامی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تهران.
ابن ابی‌الحدید (۱۳۸۵ق). شرح نهج البلاغه (تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم؛ ج. ۱5-۱). دار احیاء الکتب العربیه.
ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد (بی‌‌تا). الجرح و التعدیل (ج. ۸). دار احیاء التراث العربی.
ابن ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد (۱۴۲۹ق). مصنف ابن ابی‌شیبه فی الآحادیث و الآثار (ج. ۱۲). دارالفکر.
ابن‌اثیر، علی بن محمد (1409ق). أسد الغابة فی معرفة الصحابه (ج. ۱-5). دارالفکر.
ابن‌اثیر، علی بن محمد (1385ق). الکامل فی التاریخ (ج. ۲-4). دار صادر.
ابن‌اعثم، احمد (1411ق). الفتوح (تحقیق علی شیری؛ ج. ۵-6). دارالاضواء.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۳۹۷). علل الشرایع شیخ صدوق (ج. ۱). علویون.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۳۷۶). امالی شیخ صدوق. کتابچی.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۴۲۳ق). التوحید (تصحیح هاشم الحسینی الطهرانی). نشر اسلامی.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۳۷۷). الخصال (محمدباقر کمره‌ای، مترجم؛ ج. ۲). کتابچی.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۳۹۵ق). کمال‌الدین و تمام النعمة فی اثبات الغیبة و کشف الحیرة (ج. ۲). دارالکتب الاسلامیه.
ابن‌حزم، علی بن احمد (۱۴۱۸ق). جمهرة انساب العرب. دارالکتب العلمیه.
ابن‌حنبل، احمد بن محمد (بی‌‌تا). مسند الامام احمد بن حنبل (تحقق احمد معبد عبدالکریم؛ ج. ۱-25). دارالمنهاج.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (۱۴۱۲ق). المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم (ج. ۶-10). دارالکتب العلمیه.
ابن‌جوزی، یوسف بن قزاوغلی (بی‌‌تا). تذکرة الخواص للعلامة سبط بن الجوزی (ج. ۱). مکتبة نینوی الحدیثه.
ابن‌خلکان، احمد بن محمد (بی‌‌تا). وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان (تحقیق احسان عباس؛ ج. ۲). دارالفکر.
ابن‌سعد، محمد بن سعد (۱۴۱۰ق). الطبقات الکبری (تحقیق محمد عبدالقادر عطا؛ ج. ۱-10). دارالکتب العلمیه.
ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی (۱۳۸۰ق). معالم العلما فی فهرست کتب الشیعة و اسناء المصنفین منهم قدیما و حدیثا (ج. ۲-4) مطبعة الحیدریه.
ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی (۱۳۷۶ق)‌. مناقب آل ابی‌طالب (ج. 4). مطبعة الحیدریه.
ابن‌طاووس، علی بن موسی (1400ق). الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف (ج. ۱). مطبعۀ الخیام.
ابن‌طباطبا، محمد بن ‌علی (1418ق). الفخرى فى الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیه (تحقیق عبدالقادر محمد مایو. دارالقلم العربى.
ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله (1412ق). الاستیعاب فی معرفة الاصحاب (تحقیق علی محمد بجاوی؛ ج. ۱4-۱). دارالجیل.
ابن‌عساکر، علی بن حسن (۱۴۱۵ق). تاریخ مدینه دمشق (ج. 1-58). دارالفکر.
ابن‌قولویه، جعفر بن محمد (۱۳۵۶ق). کامل الزیارات. مطبعة المبارکة المرتضویه.
ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر (1407ق). البدایة و النهایة (ج. ۵-9). دارالفکر.
ابن‌ماجه، محمد بن یزید (۱۴۱۸ق). سنن ابن‌ماجه (ج. ۱). دارالجیل.
ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (بی‌تا). الفهرست. دارالمعرفه.
ابویوسف قاضی، یعقوب بن ابراهیم (۱۳۹۹ق). الخراج. دارالمعرفه.
احمد بن عیسی (۱۴۲۸ق). راب الصدع: امالی احمد بن عیسی بن زید (ج. ۱). دارالمحجة البیضاء.
اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین (بی‌‌تا). الاغانی (ج. ۱5-۱2). مطبعة التقدم.
امینی، عبدالحسین (۱۴۱۶ق). الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب (ج. ۱). للدراسات الاسلامیه.
امین، محسن (1406ق). اعیان الشیعه. دارالتعارف.
باغستانی کوزه‌گر، محمد (۱۳۹۶). میراث علمی امام حسن و امام حسین(ع)، بررسی و تحلیل زمینه‌ها، شرایط، اقدامات و پاره‌ای از دستاوردها در رویارویی با نهاد خلافت. پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامی.
بخاری، محمد بن اسماعیل (۱۴۱۰ق). صحیح بخاری. دارالفکر لطباعة و النشر والتوزیع.
بخاری، محمد بن اسماعیل (بی‌‌تا). التاریخ الکبیر (ج. ۱-2). دارالکتب العلمیه.
بخشی، منصوره، و صفری فروشانی، نعمت‌الله (۱۳۹۴). تاریخ‌نگاران امامیه و روش‌ها و گونه‌های تاریخ‌نگاری آنها از قرن اول تا هفتم هجری قمری. جامعة الزهرا.
برقی، احمد بن محمد (1342). رجال برقی (محمد کاظم میاموی، مصحح). دانشگاه تهران.
بستی، محمد بن حیان (۱۴۲۸ق). تقریب الثقات (ج. ۷). دارالمعرفه.
بلاذری، احمد بن یحیی (۱۴۱۷ق). انساب الاشراف. (تحقیق سهیل زکار، ریاض زرکلی؛ ج. ۱1-۱). دارالفکر.
تاجمیری، سهیلا (۱۳۹۳). حیات فکری و سیاسی عبدالله بن عباس [پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد]. گنج.
https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/d7bcb9940ce13ccd473ef0e7a4c9141f
ترمذی، محمد بن عیسی (۱۴۲۱ق). تحفة الاحوذی (ج. ۱). دارالحدیث.
تمیمی بغدادی، عبدالقادر (۱۴۰۱ق). اصول دین (ج. ۱). دارالکتب العلمیه.
ثقفی، ابن‌هلال (۱۳۵۳). الغارات (تحقیق جلال الدین حسینى ارموى؛ ج. ۲) انجمن آثار ملى.
جعفریان، رسول (1393). حیات فکری- سیاسی امامان شیعه(ع). نشر علم.
حرعاملی، محمد بن حسن (۱۴۱۲ق). وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه (ج. ۲۰). دار احیاء التراث العربی.
حسکانی، عبیدالله بن عبدالله (۱۴۱۱ق). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی اهل‌بیت صلوات الله و سلامه علیهم (تحقیق محمد باقر محمودی؛ ج. ۱-3). وزارت فرهنگ و ارشاداسلامی.
حسینی جلالی، سید محمد حسین (1380). فهرس التراث. دلیل ما.
حسینی‌‌زاده خضرآباد، سید علی (1402). مدرسۀ کلامی مدینه (از آغاز تا امامت امام باقر علیه السلام). موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث.
حلی، حسن بن داود (۱۳۹۲ق). رجال ابن‌داوود (تحقیق سید محمد صادق ‏آل بحرالعلوم). مطبعۀ الحیدریه.
حلى، حسن بن یوسف (۱۴۰۲ق). الرجال (تصحیح محمد صادق‏ بحرالعلوم). الشریف الرضی.
خطیب بغدادی، احمد بن علی (۱۴۱۷ق). تاریخ بغداد (ج. 14-۱). دارالکتب العلمیه.
دینوری، ابن‌قتیبه (1410ق). الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء (تحقیق علی شیری؛ ج. 1-8). دارالأضواء.
دینوری، ابوحنیفه (۱۳۶۸ق). اخبار الطوال (به کوشش عبدالمنعم عامر و جمال‌الدین شیال). منشورات الرضی.
ذهبی، شمس‌الدین محمد (1417ق). سیر اعلام النبلاء (ج.۲-۱۳). مؤسسة الرساله.
ذهبی، شمس‌الدین محمد (۱۴۲۸ق). تذکرة الحفاظ (ج. ۱). دارالکتب العلمیه.
ذهبی، شمس‌الدین محمد (۱۴۰۹ق). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام (ج. 3-7). دارالکتاب العربی.
ذهبی، شمس‌الدین محمد (۱۴۱۳ق) الکاشف فی معرفة من له روایة فی الکتب السته (ج. ۲-4). دارالقبلة للثقافة الاسلامیه.
ذهبی، شمس‌الدین محمد (بی‌‌تا). میزان الاعتدال فی نقد الرجال. دارالفکر.
ذهبی، محمدحسین (۱۴۰۷ق). التفسیر و المفسرون. دارالقلم.
رنجبر، محسن (۱۳۸۰). مواضع امام سجاد(ع) پس از واقعه کربلا. مجله معرفت، (40)، 23-33.
http://noo.rs/mo7p7
زبیدی، محمد بن محمد (۱۴۱۴ق). تاج العروس من جواهر القاموس (ج. ۱۸). دارالفکر.
سماوی، محمد بن طاهر (۱۴۱۹ق). ابصار العین فی انصار الحسین. انتشارات دانشگاه قم.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد (۱۳۸۲ق). الانساب (ج. ۱۰). مطبعة مجلس دائرة العثمانیه.
سیدجوادی، سید حسن (۱۳۵۹). حجر بن عدی. تعلیم و تربیت (آموزش و پرورش)، (۸۴ )، 21-26.
صادقی، سید جعفر، فقهی‌‌زاده، عبدالهادی، و امین ناجی، محمد هادی (1395). تحلیل انتقادی فضایل اختصاصی عبدالله بن عباس در روایات. تاریخ اسلام، 17(4)، 135-160.
https://hiq.bou.ac.ir/article_22105.html
صفدی، خلیل بن ایبک (۱۳۸۱ق). وفیات الاعیان و انباء الزمان (ج. 11-16). دارالنشر فرانز شتاینر.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۷ق). اعلام الوری باعلام الهدی. موسسة آل‌البیت لاحیاء التراث.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۰۸ق). مجمع البیان فی تفسیر قرآن (تصحیح هاشم رسولی؛ ج. ۲-10). دارالمعرفه.
طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الأمم و الملوک (تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم؛ ج. 11-۱). دارالتراث.
طوسی، محمد بن حسن (1380ق). رجال طوسی. مکتبة الحیدریه.
طوسی، محمد بن حسن (1404ق). اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشى. (تحقیق مهدی رجایی؛ ج. ۱-2). آل‌البیت.
طوسی، محمد بن حسن (۱۳۵۶ق). الفهرست (تصحیح و تعلیق محمد صادق بحرالعلوم؛ ج. ۱). مکتبة المرتضویه.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴ق). الامالی (ج. ۹). دارالثقافه.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱ق). مصباح المتهجد و سلاح المتعبد. موسسه فقه شیعه.
طوسی، محمد بن حسن (۱۳۶۵). تهذیب الاحکام فی شرح المقنعۀ للشیخ (ج. ۱). دارالکتب الاسلامیه.
طیالسی، سلیمان بن داود (۱۴۱۹ق). مسند ابی‌داود الطیالسی (تحقیق محمد بن عبدالمحسن ترکی؛ ج. ۱). هجر.
عسقلانی، ابن‌حجر احمد بن علی (بی‌‌تا). تهذیب التهذیب (ج. ۳-12). دار صادر.
عسقلانی، ابن‌حجر احمد بن علی (1328ق). الاصابة فی تمییز الصحابه (ج. 1-7). دار احیاء التراث العربی.
عسقلانی، ابن‌حجر احمد بن علی (1413ق). تقریب التهذیب (ج. 2-8). دار احیاء التراث العربی.
عطاردی، عزیزالله (۱۳۷۳). مسند الامام الحسن المجتبی(ع). عطارد.
عمید، حسن (۱۳۶۴). فرهنگ عمید. امیرکبیر.
غلامعلی، مهدی (1399). تضعیف راویان بازخوانی مبانی و معیارهای عالمان رجالی در پنج قرن نخست هجری. بنیاد پژوهش‌‌های اسلامی آستان قدس رضوی مشهد.
قاضی نعمان، نعمان بن محمد (۱۴۱۱ق). دعایم الاسلام و بیان حلال و حرام و قضایا و احکام (ج. ۲). دارالاضواء.
قاضی نعمان، نعمان بن محمد (۱۴۰۹ق). شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار. دفتر انتشارات اسلامی.
کراجکی، محمد بن علی (۱۴۱۰ق). کنزالفوائد. (تحقیق عبدالله نعمه؛ ج. ۲). دارالذخائر.
کلینی، محمدبن یعقوب (بی‌تا). اصول کافی (سید جواد مصطفوی، مترجم؛ ج. 1-7). کتابفروشی اسلامیه.
کوفی، محمدبن سلیمان (۱۴۱۲ق). مناقب امیرالمؤمنین. (تحقیق محمد باقر المحمودی). مجمع احیا و الثقافة الاسلامیه.
مامقانى، عبدالله (بی‌تا). تنقیح المقال فی علم الرجال (ج. 2-3). بى‌نا.
مداحان گل ختمی، فرزانه (۱۳۹۸). نقش اصحاب امام حسن مجتبی (ع) در دوران خلافت امویان [پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد]. گنج.
https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/8dac058694ab3f4b3bc0a4aa38330b35
مدرسی طباطبایی، سیدحسین (۱۳۸۳). میراث مکتوب شیعه در سه قرن نخستین هجری (سیدعلی قرائی، رسول جعفریان، مترجمان). کتابخانه تخصصی اسلام و ایران.
مزی، یوسف بن عبدالرحمن (۱۴۰۶ق). تهذیب الکمال فی اسماء الرجال (ج. 2-27). موسسۀ الرساله.
مسکویه رازی، احمد بن محمد (۱۳۷۹). تجارب الامم (تحقیق ابوالقاسم امامی؛ ج. ۲). دار سروش للطباعة و النشر.
مسعودی، علی بن حسین (1409ق). مروج الذهب و معادن الجوهر (تحقیق اسعد داغر؛ ج. 2-3). دارالهجره.
مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۳ق. الف). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد (ج. 1-2). کنگره مفید قم.
مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۳ق. ب). الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصره. (تحقیق سید علی میرشریفی). کنگره شیخ مفید قم.
مفید، محمد بن نعمان (۱۳۶۴). امالی شیخ مفید (حسین استاد ولی، مترجم). بنیاد پژوهش های اسلامی مشهد.
مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۳ق. ج). الفصول المختارة من العیون و المحاسن. کنگره شیخ مفید قم.
مقریزی، احمد بن علی (۱۴۲۰ق). امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع (ج. ۴). دارالکتب العلمیه.
منقری، نصر بن مزاحم (1404ق). وقعة صفین (تحقیق عبدالسلام محمد هارون). منشورات المکتبة المرعشی النجفی.
نجاشى، احمد بن على (1365). رجال النجاشی (ج. 1-4). مؤسسة النشر الإسلامی.
نسایی، احمد بن علی (۱۴۳۷ق). سنن النسائی (ج. ۶). دار ابن‌کثیر.
نفیسی، شادی (1386). درایة الحدیث: بازپژوهی مصطلحات حدیثی در نگاه فریقین. سمت.
نیشابوری، مسلم (۱۴۱۹ق). صحیح مسلم (ج. 1-2). دار ابن‌حزم.
نویری، احمد بن عبدالوهاب (بی‌‌تا). نهایة الارب فی فنون الادب (ج. ۸). مؤسسة المصریة العامه.
یعقوبی، احمد بن اسحاق (بی‌‌تا). تاریخ الیعقوبى (ج. ۲). دار صادر.
 
 
References
Abu Yusuf Qazi, Y. (1979). AI. Kharaj. Dar al-Ma‘rifa. [In Arabic].
Aghabozurg Tehrani, M. M. (1988). Al-dhariʻa ila tasanif al-shiʻa. Tehran Islamic Library. [In Arabic].
Ahmad ibn Isa (2007). Ra‘ab AI-Sadd‘:Amali Ahmad ibn Isa (Vol. 1). Dar al-Mahja Al-Bayda. [In Arabic].
Ainehvand, S. (1998). The science of history within the scope of Islamic civilization. Instite of Humanities and Culthral studies. [In Persian].
Amid, H. (1985). Amid Dictionary. Amir kabir. [In Persian].
Amin, M. (1986). Aayan AI-Shia.: Daral At-Ta‘rif. [In Arabic].
Amini, A. (1996). Al-Ghadir in the book, Sunnah, and Literature. (Vol. 1). Islamic Studies. [In Arabic].
Asqalani, A. (1910). Al-Issa' fi Tash'il al-Sahaba (Vol. 1-7). Dar Al-ehya Al-Turath Al-Arabi. [In Arabic].
Asqalani, A. (1993). Al-Taghrib Al-Tahdhib (Vol. 2-8).Dar Al-ehya Al-Turath Al-Arabi. [In Arabic].
Asqalani, A. (n.d). Tahdhīb al-Tahdhīb (Vol. 3-12). Dar Sader. [In Arabic].
Atarodi, A. (1994). Musnad al-Imam al-Mujtabi, Abi Muhammad al-Hasan bin Ali. Atarod. [In Arabic].
Baghestani Kozegar, M. (2017). The Scientific Legacy of Imam Hasan & Imam Hussein. Research Institute for Islamic Sciences & Culture. [In Persian].
Bakhshi, M., & Safari Furushani, N. (2015). Imamiyya historians and their methods and types of historiography from the first to the seventh century AH. Jamea Al-Zahra. [In Persian].
Baladhuri, A. Y. (1997). Ansab al-Ashraf (Research: S. Zakkār., & R. Zarkali., Vol. 1-11). Dar Al-Fekr. [In Arabic].
Barghi, A. (1924). Rijal Barghi (K. M. Miamavi. Ed.). University of Tehran. [In Arabic].
Basti, M. H. (2007). Taghrib Al-seghat (Vol. 7). Dar al-Ma‘rifa. [In Arabic].
Bukhari, M. A. (1990). Sahih al- Bukhari. Dar Al-Fekr. [In Persian].
Bukhari, M. A. (n.d). Al-Tarikh al-Kabir (Vol. 1-2). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Persian].
Dhahabi, M. (1987). Al-Tafsir wa al-Mufassiroon fi thawbih al-Qashyib. Dar Al-Qalam. [In Arabic].
Dhahabi, Sh. (1989). History of Islam and deaths of celebrities and media (Vol. 3-7). Dar Al-Kitab Al-Arabi. [In Arabic].
Dhahabi, Sh. (1993). Al-Kashif fi Marafah Man Le Rayaya in Kitab al-Sata (Vol. 2-4). Dar Al-Qibla. [In Arabic].
Dhahabi, Sh. (1997). Siyar A'lam al-Nubala' (Vol. 2-13). Al-resala. [In Arabic].
Dhahabi, Sh. (2007). Taqrīrah al-Hufāf (Vol. 1). Dar al Kotob al ilmiyah. [In Arabic].
Dhahabi, Sh. (n.d). Mizan al-I'tdal fi Naqd al-Rijal. Dar Al-Fekr. [In Arabic].
Dinwari, A. (1989). al-Akẖbār al-ṭiwāl (A. Amer., & J. Shiial). Al-Razi's publications. [In Arabic].
Dinwari, E. (1990). Al-Imamah and Al-Sisayas (Research: A. Shiri., Vol. 1-8). Dar Al-Azwa. [In Arabic].
Gholamali, M. (2020). Weakening the narrators: Rereading the foundations and criteria of the Rijal scholars in the first five centuries of the Hijri. Astan Quds Razavi Foundation for Islamic Research. [In Persian].
Haskani, O. A. (1991). Shavahid al-Tanziil li-qa'wa'id al-tafdhil (Research: M. B. Mahmudi., Vol. 1-3). Ministry of Islamic Culture and Guidance. [In Persian].
Helli, H. D. (1972). Rijal Ibn Dawud (Research: S. M. B. Al Bahrul Uloom). Al-Haidariyeh Press. [In Arabic].
Helli, H. Y. (1982). Rijal (S. M. B. Al Bahrul Uloom, Ed.). Sharif Radhi. [in Arabic]
Hosseinizadeh Khizrabad, S. A. (2023). Medina Theological School (from the beginning to the Imamate of Imam Baqir (peace be upon him). Darul Hadith Scientific and Cultural Institute. [In Persian].
Hurr-e Amili, M. H. (1992). Wasa’il al-Shi’ah ila Tahsil Mas’al al-Shi’ah (Vol. 20). Dar ahiya Al-Turaht Al-ArabI. [In Arabic].
Ibn 'Abd al-Barr, Y. A. (1992). Al-Isti'aab fi Ma'rifah al-Ashab Research, A. M. Bejawi.; Vol. 1-14). Dar Al-Jil. [In Arabic].
Ibn Abī Ḥātim, A. M. (n.d). Al-Jarh wa Ta'dil (Vol. 8). Dar Ihiya al-Trath al-Arabi. [In Arabic].
Ibn Abi Shaybah, A. M. (2008). Al-Musnaf Fi Ahadith and Works (Vol. 12). Dar Al-Fekr. [In Arabic].
Ibn Abi'l-Hadid (1966). Sharh Nahj al- Balagha (Research: M. Abolfazl Ibrahim., Vol. 1-15). Dara hiya al-Kitab al-Arabiya. [In Arabic].
Ibn al-Jawzi, A. A. (1992). Al-Muntazem fi Tarikh al-Ummat wa al-Muluk (Vol. 2-6). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Arabic].
Ibn al-Jawzi, Y. Gh. (n.d). Tazkira Al-Khawas for Allama of the tribe of Ibn Al-Jawzi (Vo. 6-10). Neinava School of Hadith. [In Arabic].
Ibn al-Nadim, M. I. (n.d). Al –Fihrist. Dar al-Ma‘rifa. [In Arabic].
Ibn Asakir, A. H. (1995). History of the City of Damascus (Vol. 1-58). Dar Al-Fekr. [In Arabic].
Ibn A'tham, A. (1991). Al-Futuh (Research: A. Shiri., Vol. 5-6). Dar Al-Azwa. [In Arabic].
Ibn Athir, A. M. (1989). Asd al Ghabah in the knowledge of the Sahaba (Vol. 1-5). Dar Al-Fekr. [In Arabic].
Ibn Athir, A. M. (2006). Al-Kamil fi al-Tarikh.: (Vol. 2-4). Dar Sader. [In Arabic].
Ibn Babuyyah, M. A. (1975). Kamaluddin and Tamalun Naamah in proving the unseen and revealing the hidden (Vol. 2). Dar al-Kutub al-Islamiyya. [In Arabic].
Ibn Babuyyah, M. A. (1997). Al-Amali Sheikh Saduq. Ketabchi. [In Persian].
Ibn Babuyyah, M. A. (1998). Al-Khasal (M. B. Kamrei., Trans., Vol. 2). Ketabchi. [In Persian].
Ibn Babuyyah, M. A. (2003). Al-Tawhid (H. Hosseini Tehrani., Ed.). Islamic Publication. [In Arabic].
Ibn Babuyyah, M. A. (2018). Illal al-Shara’i Sheikh Saduq (Vol. 1). Alevs. [In Arabic].
Ibn Hanbal, A. M. (n.d). Musnad of Imam Ahmad bin Hanbal (Researcher: A. Maebad Abdolkarim., Vol. 1-25). Dar Al-Manhaj. [In Arabic].
Ibn Hazm, A. A. (1998). Jamharat ansāb al-ʻArab. Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Arabic].
Ibn Kathir, E. O. (1987). Al-Bidaya wa l-Nihaya (Vol. 5-9). Dar Al-Fekr. [In Arabic].
Ibn Khallikan, A. B. (n.d). Wafiyat al-A'yan wa Anba' abna' al-Zaman (Research: E. Abbas., Vol. 2). Dar Al-Fekr. [In Arabic].
Ibn Majah, M. Y. (1998). Sunan ibn Majah (Vol. 1). Dar Al-Jil. [In Arabic].
Ibn Qulawayh, J. M. (1977). Kamil al-Ziyarat. Al-Mubarakah Al-Murtadawiyah Press. [In Arabic].
Ibn Qutaybah, A. M. (1992). Al-Ma'arif (Research: S. Akasheh). Al-Masriyyah al-Masriyyah for the book. [In Arabic].
Ibn Sa'd, M. S. (1990). Tabaqat al-Kubairi (Research: M. A, Ata., Vol. 1-10). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Arabic].
Ibn Shahrashub, M. A. (1957). Manaqib Ale Abi Talib. Al- Maktabah Al-Haidriya. [In Arabic].
Ibn Shahrashub, M. A. (1961). Ma’alam al-‘Ulama’ in al-Fishat al-Kutub al-Shi’ah wa al-Asma’ al-Musnafiin al-Qadimah wa al-Hadithah (Vol. 2-4). Al-Haidariyeh Press. [In Arabic].
Ibn Tabataba, M. (1998). Al-Fakhri in Al-Adaab al-Sultaniya and Islamic State (Research: A. M. Mayu). Dar Al-Qalam Al-Arabi. [In Arabic].
Ibn Tawus, A. M. (1980). Al-Taraif Fi Marafah Madhhab Al-Tawaif (Vol. 1). Al-Khayyam Printing House. [In Arabic].
Isfahani, A. A. H. (n.d). Al –Aghani (Vol. 12-15). Matabah Al-Taqdam. [In Arabic].
Jafarian, R. (2014). The Intellectual and Political Life of the Shiite Imams. Nashr Publication. [In Persian].
Karajaki, M. (1990). Kanz al-Fawa'id (Research A. Naamah). Dar al-Zakhaer. [In Arabic].
Khatib al-Baghdadi, A. A. (1997). Tarikhe Baghdad (Vo.1-14). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Arabic].
Kufi, M. (1992). Manaqib Amir Al-Mu'minin (Research: M. B. Mahmudi). Assembly of Revival of Al-Thaqafa Al-Islamiyya. [In Arabic].
Kulayni, M. (n.d). al-Kafi (S. J. Mostafavi., Trans.; Vol. 1-7). Islamieh Bookstore. [In Persian].
Maddahan, F. (2019). The role of Companions of Imam Hassan Mojtabi (peace be upon him) during the Umayyad Caliphate [Master's thesis, Ferdowsi University of Mashhad]. Ganj. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/8dac058694ab3f4b3bc0a4aa38330b35 [In Persian].
Mamaqani, A. (n.d). Tanqih al-Maqalm fi elm al-rajal (Vol. 2-3). N.p. [In Arabic].
Maqrizi, A. (2000). Amta' Al-Isma Bama Lal-Nabi Min Ahwal, Al-Amwal, Al-Hafdeh, and Al-Muta'a (Vol. 4). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Arabic].
Masudi, A. H. (1989). Moruj al-Zahb and Maaden al-Johar (Research: A. Dagher, Vol. 2-3). Dar Al-Hijrah. [In Arabic].
Mezi, Y. A. (1986). Tahzeeb al-Kamal fi Asma al-Rajal (Vol. 2-27). Al-resala. [In Arabic].
Miskawayh, A. (2000). Tajarib al-Umam (Research: A. Emami., Vol. 2). Dar Soroush for printing and publishing. [In Arabic].
Modarressi Tabataba'i, H. (2004). Shiite written heritage from the first three centuries of the Hijri (S. A. Gharai., & R. Jafarian, Trans.). Specialized Library of Islam and Iran. [In Persian].
Mufid, M. N. (1985). Al-Amali Sheikh Mufid (H. Ostad vali, Trans.). Islamic Research Foundation. [In Persian].
Mufid, M. N. (1993a). Al-Irshad fi Ma'rifah Hujjaj Allah 'ala 'Ibad (Vol. 1-2). Sheikh Mufid Congress. [In Arabic].
Mufid, M. N. (1993b). Al-Jamal and Al-Nusra of Sayyid Al-Utra Fi Harb al-Basra (Research: S. A. Mirsharifi. Sheikh Mufid Congress. [In Arabic].
Mufid, M. N. (1993c). Al-Fusul al-Mukhtarah. Sheikh Mufid Congress. [In Arabic].
Munqari, N. M. (1984). Al-Waqah Al-Saffeen (Research: A. M. Haroun). al-Maktab al-Marashi al-Najafi. [In Arabic].
Nafisi, Sh. (2007). Darayeh al-Hadith, a re-examination of hadith terms from the perspective of the Fariqin. Samt. [In Persian].
Najashi, A. A. (1986). Rijal al-Najashi (Vol. 1-4). Al-Nashar Al-Islami Institute. [In Arabic].
Nasa'i, A. A. (2016). Sunan al-Nasa'i (Vol. 6). Dar Ibn Kathir. [In Arabic].
Neyshaburi, M. (1999). Sahih Muslim (Vol. 1-2). Dar Ibn Hazm. [In Arabic].
Nuwayri, A. (n.d). Nihayat al-arab fi funun al-adab (Vol. 8). Al-Masriyeh Al-Ame Institute. [In Arabic].
Qazi al-Nu'man, N. M. (1989). Sharh al-Akhbar fi fadhaa’el al-A’immah al-A’thaar. Islamic Publications Office. [In Arabic].
Qazi al-Nu'man, N. M. (1991). Da'im al-Islam (Vol. 2). Dar Al-Azwa. [In Arabic].
Ranjbar, M. (2001). Imam Sajjad's (AS) political positions after the incident of Karbala. Marafat Magazine, (40), 23-33. http://noo.rs/mo7p7 [In Persian].
Sadeghi, J., Fiqhizadeh, A., & Amin Naji., M. H. (2016). Critical Analysis of Abdullah Ibn Abbas's Special Virtues in Narrations. History of Islam, 17(4).130-160. https://hiq.bou.ac.ir/article_22105.html [In Persian].
Safadi, K. (1962). Wafiyat al-A'yan wa Anba' abna' al-Zaman. (Vol. 11-16). Franz Steiner. [In Arabic].
Saghafi, E. (1974). Al-Gharat (Research: J. Husayni Urmavi, Vol. 2). Association of National Artifacts. [In Arabic].
Sam'ani, A. M. (1963). Al-Ansab (Vol. 10). Ottoman Council Printing Press. [In Arabic].
Samawi, M. T. (1999). Ibsar al-Ayn fi Ansar al-Hussein. Qom University Publications. [In Arabic].
Seyyed Javadi, H. (1980). Hujr ibn Adi. Journal of Education, (84), 21-26. http://noo.rs/xno7L [In Persian].
Tabari, M. (2008). Tarikh al-Umm wa al-Muluk (Research: M. Abolfazl Ibrahim). Darahiya Al-Turaht Al-Arabi. [In Arabic].
Tabarsi, F. (1988). Majma' al-Bayan fi tafsir al-Qur'an (H. Rasuoli, H. Ed.; Vol. 2-10). Dar al-Marafah. [In Arabic].
Tabarsi, F. (1997). Aalam Al-Wari Ba'alam Al-Huda. Al-Al-Bait Lahaya Al-Tratah Foundation. [In Arabic].
Tajmiri, S. (2014). The Intelectual life of Abd Allah.ben Abbas [Master's thesis, Ferdowsi University of Mashhad]. Ganj. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/d7bcb9940ce13ccd473ef0e7a4c9141f [In Persian].
Tamimi Al-Baghdadi, A. (1981). Principles of Religion (Vol. 1). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Arabic].
Tarazdi, M. (2001). Tuhfat al-Ahwadhi (Vol. 1). Dar Al-Hadith. [In Arabic].
Tayalisi, S. (1999). Musnad Tayalisi (Research: M. Torki, Vo. 1). Hijr. [In Arabic].
Toosi, M. (1938). al-Fihrist (M. S. Bahrul Uloom, Ed.; Vol. 1). Al-Mortazavi School. [In Arabic].
Toosi, M. (1984). Ikhtiyar ma'rifat al-rijal (Research: M. Rajai, Vol. 1-2). Al-alBayt. [In Arabic].
 Toosi, M. (1986). Tahdheeb Al-Ahkam fi Sharh Al-Muqni'ah (Vol. 1). Dar al-Kutub al-Islamiyya. [In Arabic].
Toosi, M. (1991). Misbah al-Mutahjad and Selah al-Mutabad. Institute of Shia Jurisprudence. [In Arabic].
Toosi, M. (1994). Al-Amali (Vol. 9). Dar al-Saghafeh. [In Arabic].
Toosi, M. (2001). Rijal al-Tusi. Al-Haidariyeh Press. [In Arabic].
Ya'qubi, A. (n.d). Tarikh al-Yaqubi (Vol. 2). Dar al-Sadar. [In Arabic].
Zubaidi, M. (1994). Taj al-Arus Min Jawahir al-Qamus (Vol. 18). Dar Al-Fekr. [In Arabic].

Files

Share

How to cite

Statistics