سیاست مذهبی صفویان و پیامد آن بر توسعة موقوفات حرم امام رضا(ع)

نوع مقاله: مقاله علمی

نویسنده

دانشجوی دکتری تاریخ ایران، انستیومطالعات ایرانی، دپارتمان تاریخ و مطالعات فرهنگی، دانشگاه آزاد برلین- آلمان

چکیده

با تأسیس ﺳﻠﺴﻠﮥ صفوی، تشیع مذهب رسمی ایران اعلام شد و تغییر مذهب در قالب اصل سیاست مذهبی صفویان در این دوره پیگیری شد و به اجرا درآمد. در اجرای این منظور، شاهان صفوی با گسترش فرهنگ وقف و ایجاد موقوفات2، بقاع متبرکه را در جایگاه مکانی برای اشاﻋﮥ فرهنگ شیعه توسعه دادند و رونق بخشیدند. آستاﻧﮥ‌ مقدس امام‌رضا(ع) در مشهد، در حکم تنها آرامگاه از امامان شیعه در ایران، مهم‌ترین آستاﻧﮥ مذهبی تلقی شد و در مرکز توجه صفویان قرار گرفت. شاهان صفوی به‌شیوه‌های مختلف شامل اختصاص بودجه‌های دولتی، وقف و اعطاء سیورغالات و صدقات به گسترش آن اهتمام ورزیدند و منافع متعددی را از آن مدنظر قرار دادند. از نتایج مهم عملکرد آنان، افزایش موقوفات حرم امام‌رضا(ع) بود که در راستای ایجاد مرکزی برای اشاﻋﮥ فرهنگ شیعه، رونق و تداوم آن ادامه داشت. هدف این مقاله بیان کارکرد توسعة موقوفات حرم حضرت رضا(ع) است.
رویکرد مقاﻟﮥ حاضر این است که هدف عمدﮤ سیاست مذهبی صفویان برای اشاﻋﮥ فرهنگ شیعه، با توﺳﻌﮥ اماکن مذهبی و ایجاد وقف و گسترش موقوفات تأمین شد. اجرای این سیاست در ارتباط با حرم امام‌رضا(ع) که با حمایـت درخور توجه سیاستمردان صفوی همراه شد، در کوتاه‌مدت و در آن عصر افزایش فضا، امکانات، سازمان اداری حرم و گسترش خدمات به زائران و مجاوران را به‌همراه داشت و در درازمدت،  پایایی و پویایی این سازمان را برای آینده تضمین کرد.
در این مقاله، داده‌های منابع شامل وقف‌نامه‌ها و نسخه‌هایِ خطی استخراج‌شده‌اند؛ همچنین به نتایج پژوهش‌های منتشرشده در موضوع موقوفات حرم امام‌رضا(ع) توجه شده است و با استفاده از روش توصیفی‌تحلیلی، با نگرش تاریخی، گسترش موقوفات حرم امام‌رضا(ع) بررسی شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Religious Policies of the Safavids and its Outcome in the Development of the Endowments of the Holy Shrine of Imam Reza

نویسنده [English]

  • Zahra Talaee
PhD. student in history of Iran, Institute of Iranian Studies, Department of History and Cultural Studies, Free University of Berlin, Berlin, Germany
چکیده [English]

By declaring Shia as the official religion of Iran, the Safavids used different tools to institutionalize and disseminate it. One of these tools was developing religious endowments. The holy shrine of Imam Reza, which is the only holy shrine of Twelver Shiites in Iran, became the most important religious state at the center of attention of the Safavids, and many endowments were established for it. As a result, the amount of endowments for the shrine increased. Goals of increasing the endowments for the shrine were to disseminate Shiite beliefs, glory/dynamism of the shrine and its continuity. The purpose of this article is to describe the function of the development of the endowments of the holy shrine of Reza (AS). The approach of this paper is that the main goal of the Safavid religious policy was to promote the Shia belief by developing religious places and creating endowments and expansion of the endowments. The implementation of this policy in connection with the shrine of Imam Reza (AS), which was accompanied with the support of the Safavid politicians, in the short and long term, increased the space, facilities, administrative organization of the shrine and the expansion of services to pilgrims and adjacent people, and in the long run, guaranteed the dynamism and the reliability of the organization for the future. In this paper, the data sources consisted of endowments and manuscripts extracted, as well as the results of published researches on the subject of the endowments of the shrine of Imam Reza (AS). Using the descriptive method, with the historical attitude, the expansion of the endowments of the shrine of Imam Reza (AS) has been investigated.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Endowments of Astan Quds Razavi
  • Safavid Period
  • The spread of Shiite religion
  • Holy Shrines
  • Sadat

مقدمه

شاه اسماعیل با تأسیس دولت صفوی، مذهب شیعه را مذهب رسمی ایران اعلام کرد. بااین‌حال، تغییر مذهب و نهادینه‌کردن باورهای شیعی کاری بنیادی و بسیار مهم بود که با پی‌ریزی سیاست مذهبی، برنامه‌ریزی و استفاده از ابزارهای متعدد به‌تدریج و طی دورﮤ دویست‌وپنجاه‌ساﻟﮥ صفوی انجام شد. در کنار سرکوب مخالفت‌های اولیه اصلی‌ترین کار، تدوین نظرﻳﮥ شیعه توسط علما بود که برای این منظور علاوه‌بر علمای شیعه داخل ایران، از علمای ﺷﻴﻌﮥ سایر سرزمین‌های اسلامی، به‌خصوص جبل‌عامل، دعوت شد. گرامی‌داشتن این گروه اجتماعی با سپردن مناصب عالی حکومتی مانند صدر، شیخ‌الاسلام و قاضی اتفاق افتاد که به اقتدار عملکرد ایشان نیز انجامید. گرامی‌داشتن سادات روش دیگری بود که صفویان به آن توجه ویژه‌ای نشان دادند. به آستانه‌های مقدس شیعه در ایران به‌خصوص در شهرهای مشهد، قم، ری، قزوین و شیراز، در جایگاه مراکزی برای آموزش و تبلیغ فرهنگ شیعی، توجه شد و گسترش اداری- خدماتی آنها در قالب هدفی دنبال شد. ایجاد موقوفات توسط شاه، درباریان، اعضای ساختار دیوانی صفوی و سایر طبقات اجتماعی ابزار عملی سیاست گسترش آستانه‌های مقدس بود که دربارﮤ آستان قدس رضوی، در حکم تنها مرقد از امامان شیعه در ایران، در اولویت اجرا شد.

اهمیت موضوع وقتی روشن می‌شود که کارکرد موقوفات را در راستای نهادینه‌کردن شعارها و ساختارهای شیعی بررسی کنیم و معلوم کنیم که چگونه موقوفات زمینه‌های اجرایی‌شدن سیاست مذهبی صفویان را در آستان مقدس‌ حضرت رضا(ع) فراهم کردند. ازآنجاکه تاکنون کارکرد موقوفات آستان قدس از این منظر در کانون عنایت پژوهشگران واقع نشده است، ضرورت انجام آن آشکار می‌شود.

بررسی آمار موقوفات حرم امام‌رضا(ع) ایجاد و رشد چشمگیر آن را نشان می‌دهد و موفقیت صفویان را در توسعة وقف بر آستانه‌های مقدس بیان می‌کند؛ ولی اینکه آیا صفویان با اجرای سیاست توسعة موقوفات به اهداف دیگر خود در آستان قدس رضوی دست پیدا کردند، جای بررسی دارد.

پرسش‌هایی که در این مقاله درصدد ارائة پاسخ به آنها هستیم عبارت‌اند از: نقش موقوفات آستان قدس‌ در سیاست مذهبی صفویان چه بود؟ آیا با ایجاد و توﺳﻌﮥ موقوفات حضرت رضا هدف صفویان تأمین شد؟ نتیجة اقدامات دولت صفوی در توسعة‌ آستان مقدس رضوی چه بود؟

نتیجة این بررسی افزایش موقوفات آستان قدس را نشان می‌دهد و معلوم می‌کند که موقوفات در راستای اهداف صفویان گام برداشتند و ایجاد و توﺳﻌﮥ امکانات رفاهی و فرهنگی در حرم حضرت رضا(ع)، فرهنگ شیعه را نهادینه کرد؛ همچنین مهم‌ترین هدف صفویان در پویایی و پایایی این بنیاد شیعی با ایجاد موقوفات تأمین شد.

 

ﭘﻴﺸﻴﻨﮥ پژوهش

سیاست مذهبی صفویان به‌صورت کلی و ابزارهای اجرایی آن، ازجمله وقف، به صورت ویژه و به شکل‌های مختلف در کانون توجه پژوهشگران این دورﮤ تاریخی قرار گرفته است؛ اما بررسی موقوفات بقاع متبرکه و کارکردهای آن در ارتباط با سیاست مذهبی صفویان، باوجود اهمیت ویژه‌ای که در این مقام داشته‌اند، کمتر محور اصلی این پژوهش‌ها واقع شده‌اند و موقوفات آستانة حضرت‌رضا(ع) نیز به‌نوﺑﮥ خود از این قاعده مستثنی نبوده‌اند.

 

پژوهشگران متأخر جنبه‌های مختلف موقوفات آستان ‌قدس را بررسی کرده‌اند. بهروان به کارکردهای موقوفات، ازجمله موقوفات آستان قدس، توجه کرده است و آن را در دو دورﮤ پیش و پس از انقلاب اسلامی بررسی کرده است و نتیجه‌گیری خود را بر آمار این دو دوره استوار کرده است؛ بنابراین آمار موقوفات عصر صفوی نیز به‌صورت کلی در این مجموعه دیده می‌شود و باتوجه به موضوع مقاﻟﮥ حاضر، استناد به گزارش وی ممکن نیست. حسن‌آبادی نیز مصارف موقوفات آستان قدس را در دورﮤ صفوی بررسی کرده است و آن را در سه دورﮤ 931تا1000ق (1524تا1591م)، 1000تا1100ق (1591تا1688م) و 1100تا1148ق (1688تا1735م)  در سه جدول ارائه کرده است؛ سپس نوع مصارف موقوفات هر دوره و تغییرات آن را مدنظر قرار ‌داده است و در تحلیلی کلی، مصارف موقوفات را در این سه دوره مقایسه کرده است. وی همچنین ارتباط نوع موقوفات را با ماههای قمری و موضع جغرافیایی بررسی کرده است و ارزش‌ مالی بعضی از موقوفات را در تأمین نیات واقفان برآورد‌ کرده است. مقالة وی تنها مقاله‌ای است که کارکردهای موقوفات آستانه را در دورﮤ صفویه نمایانده است؛ اما توسعة موقوفات آستان قدس در راستای سیاست مذهبی صفویان دغدغة آن نیست؛ ضمن اینکه او فقط پنجاه‌وسه موقوفه را بررسی کرده است.

صفت‌گل که اوقاف را در جایگاه ساختار اقتصادی دینی در دورﮤ صفوی بررسی کرده است، به موقوفات آستانه براساس طومار علی‌شاهی اشاره‌ای کرده است. احمدی هم در پژوهش‌های خود، انواع موقوفات عصر صفوی و کارکردهای آن را در سه شهر اصفهان، کرمان و مشهد بررسی کرده است و به بعضی از کارکردهای موقوفات آستان قدس در زﻣﻴﻨﮥ آموزش، مراسم مذهبی، ایجاد تسهیلات برای زیارت و زائران شامل امکانات سفر، دارالشفاء، اطعام، روشنایی و خدﻣﮥ حرم توجه کرده است. عطاردی نیز موقوفات آستان قدس را معرفی کرده است و با ارائة جدولی، به طبقة اجتماعی واقفان آستانه نظر کر‌ده است. رحیمی‌فر با بررسی 22 وقف‌نامه از موقوفات آستان قدس و چند موقوفة دیگر در مشهد و همچنین وقف‌نامه‌های بقعة ‌شیخ‌صفی‌الدین، پایگاه اجتماعی واقفان دورة صفویه را واکاوی کرده است‌ و باتوجه به سیاست صفویان در تثبیت مذهب شیعه، نتیجه گرفته است که عمدة واقفان آستان قدس رجال سیاسی بوده‌اند و پس از آنان، رتبة دوم وقف بر حرم امام‌رضا(ع) به صاحب‌منصبان آستان قدس اختصاص داشته است.

مقالة حاضر برآن است که با استناد به منابع و با استفاده از پژوهش‌های ذکرشده، کارکردهای موقوفات آستان قدس رضوی را در دورة صفویه و در راستای سیاست مذهبی صفویان بررسی کند. وجه‌تمایز این مقاله با مقاله‌های دیگر این است که تعداد بیشتری از موقوفات آستان قدس، شامل 73 وقف را با استناد به منابع شناسایی کرده است و به‌منظور شناخت پیامد سیاست‌ِ مذهبی صفویان بر توسعة موقوفات آستان قدس و نیز کارکرد موقوفات آستانه در راستای سیاست مذهبی صفویان آنها را بررسی کرده است. تعداد وقف‌نامه‌های بازنویسی‌شده در منابع خطی و چاپ سنگی متفاوت است؛ همچنین در پژوهش‌های متأخر، باتوجه به اینکه پژوهشگر از کدام منبع استفاده کرده است، آمارهای متفاوتی از موقوفات آستان قدس ‌ارائه کرده‌اند. احمدی تعداد موقوفات آستان قدس را 43 موقوفه ذکر کرده است و سال 1135ق/1722م را سال پایانی عصر صفوی در نظر گرفته است (احمدی، 1390: 142و143). وی در جایی دیگر (احمدی، ‌1384: 48و54)، آمار موقوفات آستان قدس را 47 موقوفه ذکر کرده است و سال پایانی عصر صفوی را 1139ق/1726م در نظر گرفته است. حسن‌آبادی و نظرکرده تعداد این موقوفات را 53 موقوفه ذکر کرده‌اند (حسن‌آبادی، 1391: 36و37؛ نظرکرده، 1391: 99تا123). این دو پژوهشگر سال پایانی عصر صفوی را 1147ق/1734م در نظر گرفته‌اند و از بعضی منابع وقف‌نامه‌ها استفاده کرده‌اند. در مقالة حاضر، با درنظرگرفتن سال 1148ق/1735م برای پایان عصر صفوی، براساس اطلاعات تمام منابع موجود و مقایسة آنها با یکدیگر و همچنین رجوع به پژوهش‌ها و مقاله‌هایی که پیش از این به آن اشاره کردیم، آمار 73 موقوفه به دست آمده است و بدیهی است با احتمال یافتن اطلاعات جدید، این آمار هم قطعی‌ترین آمار نباشد؛ به‌هرحال، همة آمارهای ارائه‌شده توسط پژوهشگران از افزایش تعداد موقوفات در عصر صفوی حکایت دارد.

منابع وقف‌نامه‌‌های آستان قدس در دوره‌های مختلف بازنویسی شده‌اند و به‌صورت نسخه‌های خطی و چاپ سنگی در دسترس پژوهشگران قرار دارند3. چهار فهرست به‌صورت ﻧﺴﺨﮥ خطی موجود است که عبارتند از:

1. صورت‌ِ موقوفات ارض اقدس که محمدشفیع اعتمادالتولیه، دربان حرم، به امر عبدالوهاب‌خان‌آصف‌الدوله، متولی آستان قدس (1301تا1303ق/1883تا1885م)، تهیه کرده است. اصل این نسخه به کتابخانة ملی ملک متعلق است. این مجموعه درواقع خلاصه‌ای است از موقوفات مدرسه‌ها، مسجدها و تکیه‌ها از دورة صفویه تا قاجاریه و اینکه چگونه و در چه زمینه‌هایی باید هزینه شوند. ناگفته نماند که بعضی از مدرسه‌ها، مسجدها و تکیه‌های ثبت‌شده در این فهرست، به آستان قدس تعلق ندارند. در ارجاع‌ها با نام اعتمادالتولیه به آن استناد شده است.

2. کتاﺑﭽﮥ موقوفات آستان قدس منجم‌باشی، شامل متن پنجاه‌وسه وقف‌نامه از صفویه تا قاجار که عبدالمومن‌ابن‌ابوالقاسم الحسینی، منجم‌باشی آستان قدس، در سال 1268ق/1851م تهیه کرده است و در ارجاع‌ها با نام منجم‌باشی به آن استناد شده است.

3. فهرست و خلاﺻﮥ وقف‌نامه‌جات آستان قدس، همان‌طورکه از عنوان آن پیداست، خلاصه‌ای از 67 وقف‌نامة آستان قدس از دورﮤ صفویه تا قاجاریه است. در ارجاع‌ها برای بازشناسی باعنوان ملک استناد می‌شود. این نسخه نیز به کتابخانه و موزﮤ ملی ملک متعلق است.

4. صورت و سواد وقف‌نامة تمام املاک موقوفة آستان قدس رضوی که در سال4 1273ق/1856م، در دورﮤ ناصرالدین‌شاه، از روی طومار و دفاتر دیوانی تهیه شده است‌ و شامل متن کامل 91 وقف‌نامه است. این نسخه به دانشگاه تهران متعلق است و در این مقاله با عنوان دانشگاه استناد می‌شود.

در میان اسناد نیز خلاﺻﮥ دو وقف‌نامه در سال2 1097ق/1685م، وجود دارد. علاوه‌براین، گفتنی است که اسناد متعددی در ارتباط با حق‌التّولیه و مصارف موقوفات در مجموﻋﮥ اسناد آستان قدس وجود دارد. نسخه‌های چاپ سنگی منبع دیگری برای وقف‌نامه‌ها هستند که عبارت‌اند از: 1. مؤلف فردوس‌التواریخ بعضی از موقوفات حرم امام‌رضا(ع) را به‌صورت بسیار خلاصه آورده است (بسطامی، 1315: 415تا430)؛  2. آثارالرضویه شامل خلاﺻﮥ 167 وقف‌نامه است.

کامل‌ترین اطلاعات دربارة موقوفات آستان قدس مجموعة 7 جلدی است که عبدالحمید مولوی براساس منابع ذکرشده و کل اسناد مالی و دفاتر ثبتی ادارﮤ کل موقوفات آستا ‌قدس، در سال 1353ش تهیه و تایپ کرده است. موقوفات ثبت‌شده توسط وی آنهایی هستند که در زمان ﺗﻬﻴﮥ این مجموﻋﮥ 7 جلدی وجودشان قطعی بود و به‌طور عمده، از آنها درآمدهایی عاید آستان قدس می‌شد. علاوه‌براین، بعضی از تاریخ‌های نوشته‌شده دربارﮤ آستان قدس اطلاعات مفیدی دربارة موقوفات آستان قدس دارند. کتاب شمس‌الشموس موقوفات آستانه را از دورﮤ قاجار تا سال 1346ش، در شهرها و نواحی خراسان و استان‌های ایران معرفی کرده است؛ سپس موقوفات روشنایی آستانه، موقوفات برای خادمان، حفاظ، زوار، مستحقان، موقوفات مخصوص روضه‌خوانی‌، اعیاد مذهبی، طلاب و بعضی نمونه‌های دیگر را برشمرده است. عطاردی در کتاب تاریخ آستان قدس، بخش هفتم اثر خود را به معرفی کلی موقوفات آستان قدس، به‌طور عمده در دورة ‌قاجار و پهلوی، اختصاص داده است. وی همچنین در معرفی فهرست‌گونة موقوفات آستان قدس، مقاله‌ای به‌صورت الفبایی نوشته است5.

 

سیاست مذهبی صفویان و افزایش موقوفات

همان‌طورکه اشاره شد، صفویان برای گسترش فرهنگ شیعی، موقوفات مذهبی آستانه‌های مقدس شیعه را در ایران ترویج دادند و این آستانه‌ها را توسعه دادند (صفت‌گل، 1381: 320تا327؛ آقاجری، 1389: 592و593). مورخان و پژوهشگران متأخر به جنبه‌های مختلف سیاست توسعة موقوفات در عصرصفوی توجه کرده‌اند. صفت‌گل عقیده دارد که شاهان صفوی با افزایش موقوفات، علاوه‌بر تأمین معاش اعضای ساختار دینی و سادات، اهداف سیاسی دیگری را در داخل و خارج مدنظر قرار دادند که یکی از آنها سیاست زمینداری دولت صفوی و تبدیل اراضی به اراضی خاصه بود که از زمان شاه‌عباس‌یکم و گویا به‌منظور تأمین درآمد برای سپاه و سایر نیازهای دولت آغاز شد و در دورة شاه‌عباس‌دوم نیز ادامه یافت (صفت‌گل، 1381: 318و319و324).

جنبه‌های دیگر این سیاست، جلوه‌دادن خود شاه در حکم پادشاهی مؤمن و واقف و بانی امور خیریه، مشروعیت‌بخشیدن به مال سلطان صفوی، نظارت بر درآمد اموال خود ازطریق حق تولیت و درنهایت جلب قلوب و توجه شیعیان و سادات خارج از مرزهای ایران، همچون مکه و مدینه و عتبات، بود. شاه‌عباس‌اول با وقف بخشی از موقوفات خود برای کسانی که در راه اعتقادات شیعه جهاد می‌کردند، هدف سیاسی دیگر خود را پیگیری می‌کرد. مک چیسنی سیاست شاه‌عباس‌اول را در ایجاد موقوفات شامل دو جنبه دانسته است: توﺳﻌﮥ وقفیات مذهبی ﺷﻴﻌﮥ دوازده امامی و مشروعیت سیاسی صفویه (مک چیسنی، 1386: 102).

دیگران به جنبه‌های موفقیت سیاست مذهبی صفویان در زمینة افزایش موقوفات توجه کرده‌اند. احمدی نقش وقف را در توﺳﻌﮥ تشیع و برگزاری مراسم مذهبی بیان می‌کند و می‌نویسد که به‌احتمال، رجال سیاسی و درباری صفوی در ایجاد موقوفات با هدف شاهان صفوی برای رواج مذهب شیعه هماهنگ بوده‌اند. وی همچنین رشد اقتصادی و افزایش درآمد دولت را از علت‌های افزایش موقوفات در عصر شاه‌عباس‌اول می‌داند (احمدی، 1384: 43و46، 49؛ احمدی، 1390: 139تا153).

 

افزایش موقوفات آستان قدس در عصر صفوی

 وجود قرآن‌ها و اشیاء وقف‌شده بر مرقد‌ حضرت رضا(ع)، از ابتدا تا دورﮤ صفوی، این گمان را تقویت می‌کند که املاک و مستغلات نیز باید بر آن وقف ‌شده باشد؛ بااین‌حال، فقط گزارش دو موقوفه در دسترساست. نخستین‌بار بیهقی ضمن اشاره به ساختن مناره‌‌ای برای حرم امام‌رضا(ع) توسط سوری معتز، نوشته است که وی مزرعه‌ای را برای آن وقف کرد (بیهقی، 1384: 2/639)؛ دومین موقوفه را سلطان‌محمدغازان‌خان ایلخانی ایجاد کرد که شامل سه روستای فرهادگرد، فرهادان و مخالف‌سرای بود و ازاین‌میان، فقط موقوﻓﮥ ‌فرهادگرد6 برقرار است (مولوی، 1353: 5/401و7/16و17؛ عطاردی،1371: 2/562). بنابراین باید گفت دورﮤ صفوی دورﮤ شروع وقف بر حرم امام‎رضا(ع) و آغاز شکوهمندی آن بود.

از دورﮤ شاه‌اسماعیل‌اول گزارشی دربارﮤ وقف به حرم امام‌رضا(ع) وجود ندارد؛ اما می‌شود ادعا کرد که اندیشة وقف بر آن از دورﮤ این پادشاه شکل گرفت؛ چراکه اولین موقوﻓﮥ حرم را در نخستین سال سلطنت شاه‌طهماسب‌اول عتیق‌علی منشی، دبیر انشاء شاه‌اسماعیل‌اول، ایجاد کرد (اسناد آستان قدس رضوی، سندشمارة 38748؛ قمی، 1352: 46؛ خانی‌زاده، 1391: 150تا197). در دورﮤ شاه‌طهماسب‌اول، با تثبیت دولت صفوی و تقویت بنیه مذهبی تشیع، وقف املاک و اراضی به حرم آغاز شد و به هشت موقوفه رسید. سندی وجود ندارد مبنی‌بر اینکه شاه‌طهماسب‌اول موقوفه‌ای به حرم امام‌رضا(ع) اختصاص داد؛ اما او اقدامات مؤثری در گسترش حرم و ادارﮤ امور آستان قدس انجام داد. اقداماتی مانند اختصاص بودجه‌های دولتی، کنترل درآمدهای آستان قدس و شیوﮤ هزینه‌کرد آن، ایجاد سازمان اداری آستان قدس و گسترش آن و کنترل مستقیم امور اداری آن در جایگاه شاه و تولیت و نیز با انجام سفرهای زیارتی و نذرهایی برای حرم امام‌رضا(ع) و تعمیر و گسترش حرم و سایر مکان‌های مرتبط با آن، سیاست صفویان را در این زمینه ثبات بخشید. اقدامات شاه در توﺳﻌﮥ شهر مشهد تکمیل‌کنندﮤ هدف او در رسیدن به مقصد بود؛ به‌گونه‌ای‌که در پایان دورﮤ شاه‌طهماسب‌اول، مشهد بر هرات که تا این زمان مرکز خراسان بود، پیشی گرفت (عبدی‌بیگ شیرازی، 1369: 75؛ مستوفی، 1375: 81؛  قمی 1383: 1/430، ؛ اعتمادالسلطنه، 1363: 2/311).

پس از درگذشت شاه‌طهماسب‌اول، شاه‌اسماعیل‌دوم علاقه‌ای به پیروی از سیاست مذهبی شاه‌طهماسب‌اول نشان نداد؛ اما سلطان‌محمدخدابنده با زیارت حرم امام‌رضا(ع) و تکریم سادات و خدام حرم، پیروی خود را از سیاست مذهبی صفوی نشان داد (قمی، 1383: 2/750).

شاه‌عباس‌اول در ادامة سیاست شاه‌طهماسب‌اول، برای نهادینه‌کردن اهمیت مرقد حضرت و شهر مشهد تلاش گسترده‌ای انجام داد. وی علاوه‌بر سفرهای زیارتی به مشهد که در هفت نوبت انجام داد و مهم‌ترین آنها سفر وی با پای پیاده از اصفهان تا مشهد در سال 1010ق/1601م بود، موقوفاتی برای حرم ایجاد کرد و به انجام تعمیرات و توسعه در ساختمان حرم مبادرت کرد (جلال‌الدین‌منجم، 1366: 218؛ اعتمادالسلطنه، 1363، 2/583تا622؛ امام، 1384: 500تا502). به‌نظر می‌رسد در سفرهای شاه‌عباس‌اول در سال‌های 1010و1011ق/1601و1602م، وی از نزدیک به امور اداری‌مالی آستان قدس رسیدگی کرد7؛ همچنین شاه خود سه موقوفه برای حرم ایجاد کرد.

سیاست ایجاد و توﺳﻌﮥ موقوفات برای حرم امام‌رضا(ع) و گسترش شهر مشهد در عصر جانشینان شاه‌عباس‌اول با ساختن بناهایی مانند مدارس ادامه پیدا کرد. در دورة شاه‌عباس‌دوم سه مدرسه در اطراف حرم ساخته شد و در دورة شاه‌سلیمان هفت مدرسه احداث شد و مدرسة دودر نیز بازسازی شد.علاوه‌براین، در دورة شاه‌سلیمان، در حرم و بناهای آن تعمیراتی صورت گرفت (اعتمادالسلطنه، 1362: 2/439).

با نگاهی به جدول‌های دوره‌ای موقوفات آستانه در این مقاله، موفقیت صفویان در ترویج وقف و توﺳﻌﮥ سازمان اداری‌خدماتی آن آشکار می‌شود. از دور‌ة شاه‌طهماسب‌اول 9 موقوفه، دورة شاه‌عباس‌اول 12 موقوفه، دورة شاه‌صفی 1 موقوفه، دورة شاه‌عباس‌دوم 4 موقوفه، دورة شاه‌‎سلیمان 28 موقوفه، دورة شاه‌سلطان‌حسین 20 موقوفه، دورة شاه‌طهماسب‌دوم 2 موقوفه و دورة شاه‌عباس‌سوم 2 موقوفه ثبت شده است. از دورة شاه‌اسماعیل‌دوم و سلطان‌محمد‌خدابنده گزارشی دربارة وقف به حرم امام‌رضا(ع) دیده نشد. بنابراین بیشترین موقوفات در زمان شاه‌سلیمان و شاه‌سلطان‌حسین ایجاد شده است.

 

توسعة موقوفات‌آستان قدس در راستای‌ سیاست مذهبی صفویان

براساس اطلاعات موجود، از اولین سال سلطنت شاه‌طهماسب تا پایان دورة صفوی، یعنی طی دویست‌واندی سال، 73 موقوفه برای حرم امام‌رضا(ع) ایجاد شد که رقم چشمگیری است. علاوه‌براین، ارزش و وسعت آن نیز درخور توجه است (حسن‌آبادی، 1391: 22تا25). اما موقوفه‌های ایجادشده و افزایش آنها اهداف سیاست مذهبی صفویان را چگونه تأمین می‌کردند؟

همان‌طورکه گفته شد، هدف سیاست مذهبی صفویان دربارﮤ بقاع متبرکه این بود که آنها را به مراکز اشاﻋﮥ فرهنگ شیعه تبدیل کنند. برای رسیدن به این هدف لازم بود ابتدا فضای این بقاع بازسازی شود و امکانات آنها توسعه یابد تا شکوهمندی درخورِ آنها ایجاد شود و برای جذب زائران بیشتر و اجرای برنامه‌های مذهبی‌فرهنگی مکان مناسبی شوند. جذب زائران همچنین به امکانات بین‌راهی و ایجاد تسهیلات بیشتر در محدودة آستانه‌های مدنظر نیاز داشت. همة این مسائل در صورتی انجام‌پذیر بود که پشتوانه‌های مالی کافی در اختیار قرار می‌گرفت و نیروی انسانی آن تأمین می‌شد. دربارﮤ آستان مقدس حضرت رضا(ع)، موقوفات به‌خوبی از عهدة این مهم برآمدند. شکل‌گیری و توﺳﻌﮥ ساختار اداری آستان قدس‌رضوی از پیامدهای سیاست مذهبی صفویان بود (حسن‌آبادی، 1382: 36تا39)..

بازخوانی وقف‌نامه‌های آستان قدس پیگیری خطوط اصلی سیاست مذهبی صفویان را توسط واقفان به‌خوبی بیان می‌کند. موقوفه عتیق‌علی منشی در حکم اولین موقوفة آستانه در عصر صفوی که تا دورﮤ معاصر بزرگ‌ترین موقوﻓﮥ آستان قدس نیز بود (جدول شماره1، ردیف: 1)8، سه خط اصلی سیاست مذهبی صفویان را دربارﮤ این آستانه پوشش داد. این خطوط عبارت بودند از: 1. شکوهمندی آستان مقدس حضرت رضا(ع)؛ 2. ایجاد امکانات رفاهی برای زائران و جذب بیشتر آنان؛ 3. تأمین معاش کارکنان آستان قدس. عتیق‌علی منشی شاه‌اسماعیل‌اول بود و از همان اوایل به‌قدرت‌رسیدن شاه، با او همراه شد (خانی‌زاده، 1391: 150تا197). همچنین به روایت قمی، وی متولی آستان قدس بوده است (قمی، 1352: 46). وی در وقف‌ناﻣﮥ خود تأکید کرده است که املاک وقف‌شده را از اطیب اموال و اخلص املاک خود، در زمانی که ملازمت آستانه را به عهده داشته است، خریداری کرده است.

در وقف‌نامة او به سال 931ق/1524م، جذب زائران و تأمین رفاه آنان اصل اول است. او تأمین غذای فقرا و مساکین و همچنین تأمین نیاز غرباء و زائرانی را که به زیارت حرم می‌آمدند و برمی‌گشتند، در جایگاه جامعه‌ای که حرم حضرت رضا(ع) را مقصد رفع نیاز روحانی خود قرار می‌دادند، مدنظر قرار داده است. درمان بیماران ﻧﻜﺘﮥ مهم دیگر و اصل دوم است که در کانون توجه او قرار گرفته است. بدیهی است که زائران حضرت نیازهای درمانی هم داشته باشند؛ پس عتیقی با وقف بخشی از درآمد موقوﻓﮥ خود برای درمان بیماران، به این نیاز مهم آنان نیز توجه کرده است. به‌این‌ترتیب زائری که رنج سفر را پذیرا می‌شد، درصورت نیاز در این مکان پذیرایی می‌شد و بیماری جسمی او نیز درمان می‌شد. او با اختصاص بخشی از موقوﻓﮥ خود به تأمین روشنایی حرم، علاوه‌بر شکوهمندی این حرم شیعه، ایجاد امکان رفاهی برای زائران را در نظر گرفته است. سومین اصل مهم وقف‌ناﻣﮥ عتیقی تأمین درآمد کارکنان حرم است که ازاین‌میان از خدام و حفاظ به‌صراحت نام برده است و دیگران را با عبارت «مرتزقه عتبه علیه» مشخص کرده است. به‌این‌ترتیب، برای تأمین معاش کارکنان حرم، منبعی مشخص از محل وقف تعیین می‌شد. بنابراین موقوﻓﮥ عتیقی اصول مهم سیاست مذهبی صفویان را در توﺳﻌﮥ بقاع متبرکه، جذب زائران و تأمین منبع درآمد کارکنان حرم در کانون توجه قرار داده است. در دومین موقوفه، خواجه‌علاءالدین‌حاجی (خوافی) در سال 933ق/1526م، با وقف بر روشنایی و تأمین فرش حرم، ایجاد امکانات رفاهی و شکوهمندی حرم را مدنظر قرار داد و با وقف بر حفاظ حرم، تأمین درآمد کارکنان آن را در کانون توجه قرار داد (جدول شماره1، ردیف2).

در چهار وقف‌نامه از هفت وقف‌ناﻣﮥ دیگر در عصر‌ شاه‌طهماسب‌اول، وقف بر زائران حضرت و نیازمندان اصل قرار گرفته است (جدول شماره1، ردیف‌های1، 4، 5، 6) و سه وقف‌نامه هم به تأمین نیازهای آستانه، شکوهمندی آن را مدنظر قرار داده‌اند (جدول شماره1، ردیف‌های2، 6، 8). سیدلطیف شاه‌حسینی نیز که در سال 940ق/1533م، موقوفه خود را بر زوّار مشهد وقف کرده است شرط استفاده از موقوفه خود را توسط زوار، دعا برای ازدیاد عمر و دوام دولت پادشاه اسلام، یعنی شاه‌طهماسب‌اول قرار داده است. همة این موقوفات در راستای سیاست گسترش این حرم شیعی و جلب زائرانِ بیشتر گام برداشته‌اند. شاهزاده سلطانم، خواهرِ شاه‌طهماسب‌اول، علاوه‌بر وقف جواهرات و ظروف قیمتی، 23  کتاب مذهبی وقف حرم امام‌رضا(ع) کرد؛ همچنین کاروانسرایی ساخت و آن را وقف آستان قدس کرد (جدول شماره1، ردیف4).

در دورة شاه‌عباس‌اول، رجال سیاسی این دوره مانند الله‌وردی‌خان سردار سپاه و حاکمِ فارس، مهدی‌قلی‌بیگ میرآخورباشی و گنج‌علی‌خان حاکمِ کرمان موقوفات بزرگی ایجاد کردند. خود شاه نیز علاوه‌بر اقدامات عمرانی، در حرم و مشهد سه موقوفه تأسیس کرد. همچنین به شکوهمندی و گسترش حرم با وقف بر روشنایی و فرش حرم، شربت‌خانه، مطبخ، دارالشفاء و لایروبی نهر خیابان که آب حرم از آن تأمین می‌شد، توجه شد و تعمیرات ضروری حرم مدنظر واقفان قرار گرفت (جدول شماره2، ردیف13). در این دوره نیز وقف بر زائران و مستحقان اولویت  داشت (جدول شماره2، ردیف‌های10، 11، 14، 21). خودِ شاه‌عباس‌اول با ایجاد سه موقوفه، شکوهمندی و توﺳﻌﮥ حرم را به‌همراه جذب زائران به‌وﺳﻴﻠﮥ تأمین نیاز آنها و نیازمندان مدنظر قرارداده بود. او امکانات رفاهی ایجاد کرد و آب حرم را تامین کرد و برای مطبخ و دارالشفاء وقف‌هایی کرد و در جوار حرم قبرستان ایجاد کرد (جدول شماره2، ردیف‌های13، 18، 19). تأمین معاش کارکنان حرم با موقوفاتی برای خدام، فراش، حفاظ، وظیفه‌بگیران و بخش‌های آستان قدس شامل دارالشفاء، شماعی‌خانه، مهمانسرا و شربت‌خانه پشتیابی شد (جدول شماره2، ردیف‌های12، 13، 15، 18، 19، 21).

 

جدول 1- موقوفات آستان قدس در دورﮤ شاه‌طهماسب‌اول

ردیف

نام واقف

تاریخ وقف

هدف وقف

متولی موقوفه

نوع مستغلات وقف‌شده

1

علی‌بن‌احمد‌بن‌ملک‌اسماعیل طوسی- عتیق‌علی منشی (منجم‌باشی، ن.خ8557: 131تا135؛ دانشگاه تهران، ن.خ2987: 103تا108؛ کتابخانه ملک، ن.خ1137: 69تا73؛ بسطامی، 1315، چ.س: 48877: 417؛ مولوی، 1358، 1/9و25 ،73، 86؛ 2/101،102،107،109).

931

اطعام فقرا و مساکین، صادرین و واردین؛ درمان بیماران؛ روشنایی حرم، خدام، حفاظ، غربا؛ تمام مرتزقه آستانه.

اولاد ذکور واقف و بعد از انقراض اصلح واتقی ساکن مشهد.

مزرعه، حمام، باغ، قنات.

2

خواجه‌علاءالدین حاجی/خوافی(مولوی، 1353: 4/335؛ کتابخانه ملک، ن.خ1137: 149).

933

فرش و روشنایی حرم مطهر، حفاظ.

اصلح، اتقی و ازهد

درآمد مزرعه برای ساختن کاروانسرا

3

حسام‌الدین (اعتمادالسلطنه: 2/331). مولوی هم به موقوفه روستای احمدآباد در حکم اولین موقوفه مطلقه آستان قدس اشاره کرده است؛ اما نامی از واقف آن نبرده است (مولوی، 1353، 7، 2، فهرست الفبایی).

938

-

-

روستا

4

سیدلطیف شاه‌الحسینی (مولوی، 1353: 4، 3/387).

940

زوار و ابن‌السبیل زوار حضرت رضا مشروط به دعا برای ازدیاد عمر دولت پادشاه اسلام.

واقف، اصلح اولاد واقف

کل یک روستا

5

امیرسیدجلال‌الدین‌محمد (حسن‌آبادی، 1391: 10).

950

زوار و ابن‌السبیل و مستحقان.

نورالدین عبدالصمد و اولاد او؛ سپس متولی آستان قدس.

-

6

ابوالفتح‌علی الحسینی (مستوفی، 1317ق، چ.س6150 : 286؛ مولوی، 1353: :6/506و507).

957

مصالح آستان قدس و زوار.

شاه‌طهماسب، سلطان عصر.

مزرعه

7

شاهزاده سلطانم9 (مولوی، 1353: 3/258و259).

-

 

شاه‌طهماسب و بعد از او با پادشاه عصر.

کاروانسرا، جواهرات، ظروف چینی، کتاب

8

امیرفضل‌الله الحسینی‌الاصفهانی –الشهرستانی (مولوی 1353: 7/551؛ اسکندربیگ منشی، 1377: 1/257و261).

 

963

روضه مقدسه رضویه.

اولاد؛ بعد از انقراض اولاد سیدفاضل از ساکنان اصفهان.

املاک متعدد

9

سادات عظام خراسان (مولوی، 1353: 7/1، 24، 38).

980

 

 

مزرعه

 

 

 

جدول 2- موقوفات در دورﮤ شاه‌عباس‌اول

ردیف

نام واقف

تاریخ وقف

هدف وقف

متولی موقوفه

نوع مستغلات وقف‌شده

10

الله‌وردی‌خان (امیرشیبانی، 1380: 15و16).

996

فقرای مجاور و زائران حرم امام‌رضا(ع)

ملامحمدامین استرآبادی و اولاد وی.

کاروانسرا و مزرعه

11

بیگ‌آغاخانم دختر اسماعیل‌بیگ (دانشگاه تهران، ن.خ2987: 156تا172، مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 242؛ نظرکرده، 1391: 102؛ حسن‌آبادی، 1391: 10.

997

زوار و مترددان، فرش، چراغ  و مصالح آستان قدس، کمک به طلبه شیعه

واقفه، متولی آستان قدس

کل یک روستا

12

مهدی‌قلی‌بیگ جغتایی (منجم‌باشی، ن.خ8557: 293تا295؛ کتابخانه ملک، ن.خ1137: 201و202؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 243و244).

1005

روشنایی، خدام، فراش و حفاظ

واقف، اولاد واقف، سپس متولی آستان قدس

یک باغ با جمیع لواحق.

 

13

شاه‌عباس‌اول (دانشگاه تهران، ن.خ2987: 4تا8،؛ منجم‌باشی، ن.خ8557: 1تا4؛ مدیریت امور اسناد آستان قدس، س.ش47457).

1011

تعمیرات ضروری حرم و شماعی‌خانه

متولی آستان قدس

زمین‌های اطراف حرم- حق‌الدفن.

14

مهدی‌قلی‌بیگ میرآخورباشی (دانشگاه تهران، ن.خ2987، 251تا255؛ مولوی، 1353: 1/26).

1011

طلاب، زوار و فقرا

متولی آستان قدس

مزرعه

15

شیخ‌عبدالحسین شیخ‌الرئیس10 (مولوی، 1353: 6/545).

1012

خدام

اولاد

مزرعه

16

الله‌وردی‌خان11 (کتابخانه ملک، ن.خ6171: 29).

1015

 

واقف، متولی آستان قدس

 

17

محمد کبابی اصفهانی (مولوی، 1353: 7/1).

1017

-

-

دکان

18

شاه‌عباس‌اول12 (مولوی، 1353: 1/26و27؛ دانشگاه تهران، ن. خ2987: 8تا10؛ بسطامی، 1315، چ.س48877: 416؛ مدیریت امور اسناد آستان قدس، س. ش12412).

1023

مطبخ (مهمانسرا)، اطعام، واردین و صادرین

میرزا الغ رضوی و اولاد او

چشمه گیلاس و نهر طوس

19

شاه‌عباس‌اول (دانشگاه تهران، ن.خ2987: 101و102؛ مدیریت امور اسناد آستان قدس، س.ش82510).

1024

یک نفر طلبه علوم دینی، شماع‌خانه و راتبه واسعه و حقوق ارباب وظایف

متولی آستان قدس

اراضی

20

شاه‌گنج‌علی‌خان زیگ13(دانشگاه تهران، ن.خ2987 174تا181؛ منجم‌باشی، ن.خ8557:2، 231تا238؛ بسطامی، 1315، چ.س48877: 422؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 257و258).

1024

سهمی برای دارالشفاء

واقف و اولاد او، متولی آستان قدس تعیین‌شده ازجانب پادشاه

بازار، حمام، قنات،کاروانسرا، فضای میدان

21

مهدی‌قلی‌بیک میرآخورباشی14 (دانشگاه تهران، ن.خ2987: 273تا279؛ مولوی، 1353: 2/111، 3/270و271).

1027

شربت‌خانه، لایروبی نهر خیابان، اطعام زوار، مؤذنان و مقربان آستان قدس

واقف، اولاد واقف، متولی آستان قدس

مزرعه، قنات، حمام، مغازه

 

 

 

از دورة شاه‌صفی موقوفه‌ای موجود است که وقف بر فقرا و مساکین است.

اما در دورة شاه‌عباس‌دوم وقف بر شکوهمندسازی حرم با وقف بر روشنایی، سوخت، دارالشفا و ضروریات حرم ادامه ‌یافت و زائران نیز همچنان در کانون توجه واقفان بودند.

 

 

جدول 3- موقوفات در دورﮤ شاه‌صفی

22

محمدزمان، فرزند دوست‌محمد (مدیریت امور اسناد آستان قدس، س.ش۱۲۲۷۰۹).

1049

اولادش، فقرا و مساکین.

 

ملک و باغ.

 

جدول 4- موقوفات در دوره شاه‌عباس‌دوم

ردیف

نام واقف

تاریخ وقف

هدف وقف

متولی موقوفه

نوع مستغلات وقفش شده

23

اصلان‌بیگ (مولوی، 1353: 2/146، 7/1).

1059

-

-

مزرعه

24

الله‌وردی‌خان میرشکار15(مولوی، 1353: 1/57تا59، 2/198؛ منجم‌باشی، ن.خ، 8557: 95و96).

1065

دارالشفاء

-

آسیاب آبی

25

مرادخان‌بیگا (مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 294و295).

1075

طبق نظر متولی آستانه

واقف، متولی آستان قدس

مزرعه

26

صفی‌قلی‌خان بیگلربیگی فرزند رستم‌خان سپهسالار16 (مولوی، 1353: 2/120؛ مدیریت امور اسناد آستان قدس، س.ش110478).

1076

روشنایی حرم، زوار

متولی آستان قدس ازطرف پادشاه

مزرعه

27

بدرالنساءخانم (کتابخانه ملک، ن.خ1137: 61و62؛ مولوی، 1353: 3/204).

1077

روشنایی رواق دارالحفاظ، ضروریات آستان قدس

متولی آستان قدس

دکان

 

 

دورة شاه‌سلیمان و شاه‌سلطان‌حسین دو دوره‌ای‌ بودند که بیشترین تعداد موقوفات برای حرم امام‌رضا(ع) در این زمان ایجاد شد؛ البته به‌لحاظ ارزش، در مقایسه با موقوفات دورﮤ شاه‌طهماسب‌اول و شاه‌عباس‌اول، در ردﮤ پایین‌تری قرار داشتند (حسن‌آبادی، 1391: 23و24). به‌هرحال یکی از موقوفات بزرگ آستان قدس، یعنی موقوﻓﮥ عباس‌قلی‌خان شاملو بیگلربیگی خراسان، در سال اول سلطنت شاه‌سلیمان ایجاد شد؛ اگرچه وسعت موقوفة او به‌لحاظ محدودﮤ جغرافیایی و مصارف نشان می‌دهد که تدارک لوازم موقوفه در زمان شاه‌عباس‌دوم صورت گرفته است. موقوفة وی شکوهمندسازی حرم را با وقف بر روشنایی و خوشبوکردن حرم، رسیدگی به فقرا و مستحقان، ضروریات آستان قدس رضوی، تهیه کشته (میوه‌های خشک‌شده)، تأمین بخور (بخور معطر فضای حرم با عود و کندر) و ذغال در نظر داشته است و به تأمین معاش کارکنانِ آن با وقف بر حفاظ، خادمان، مشعلداران، فراشان و جاروب‌کشان توجه کرده است.17 شاه‌وردی‌خان دیگر واقف عمدﮤ این دوره بوده است که به شکوهمندیِ حرم، زائران و تأمین معاش کارکنان آستانه توجه کرده است. در دیگر موقوفات این دوره، شکوهمندسازی و توﺳﻌﮥ حرم با وقف بر روشنایی، سقاخانه، شربت‌خانه، مطبخ و جاروب‌کشی ادامه یافت (جدول شماره5، ردیف‌های28تا50).

ناگفته نماند که وقف بر بخش‌های نام‌برده، به‌نوعی به تأمین معاش کارکنان این قسمت‌ها نیز منجر شده است. علاوه‌بر‌این، برای تأمین معاش گروهی از کارکنان به‌صورت مستقل موقوفاتی در نظر گرفته شد که این گروه عبارت بودند از: مؤذنان، فراشان، حفاظ و ساعت‌ساز حرم. در این دوره، مانند دوره‌های پیش، وقف بر زائران ادامه یافت؛ اما نکتة تأمل‌برانگیز وقف بر زائران سید است که برای اولین‌بار در این دوره صورت گرفت (جدول شماره5، ردیف28). وقف برای مدرس و مدرﺳﮥ مربوط به دورﮤ شاه‌سلیمان (جدول شماره5، ردیف28) است.18 افزایش تأسیس مدارس دینی و ایجاد وقف برای آنها در دورﮤ شاه‌عباس‌دوم، شاه‌سلیمان و شاه‌سلطان‌حسین علاوه‌بر اینکه در اصفهان چشمگیر است، در مشهد نیز درخور توجه است؛ هرچند عمدﮤ این مدارس و موقوفات آنها به آستان قدس تعلق ندارند (اعتمادالسلطنه، 1363، 2/539، 540تا545، 547و548؛ بسطامی، 1315: 104تا106).19

 

 

جدول 5- موقوفات در دورﮤ شاه‌سلیمان

ردیف

نام واقف

تاریخ وقف

هدف وقف

متولی موقوفه

نوع مستغلات وقف‌شده

28

عباس‌قلی‌خان بیگلربیگی خراسان20 (منجم‌باشی، ن.خ8557: 297تا313؛ کتابخانه ملک، ن.خ6171: 3؛ مولوی، 1353: 1/30، 2/30، 2/182تا193).

1078

روشنایی و خوشبوکردن حرم، مواجب چند نفر از حفاظ، یک خادم و مواجب مشعلداران و فراش، فقرا و مستحقان، ضروریات روضه عرش درجه، کشته و بخور و ذغال و جاروب‌کش

واقف، اولاد،

متولی آستان قدس

72 قطعه املاک مابین مشهد، باخرز، جام، هرات، فراه و بادغیس

29

محمدهادی شریف وزیرخان (منجم‌باشی، ن.خ، 8557: 315).

1078

سقاخانه

واقف، اولاد، اصلح و افقه و اورع علمای امامیه

مزرعه و کاروانسرا

30

حاج‌مرتضی‌قلی‌بیک خادم و غلام خاصه شریفه (منجم‌باشی، ن.خ8557: 101تا103).

1082

روشنایی، سوخت، جاروب، قالیچه، ضروریات روضه عرش و مؤذنان آستان  قدس

واقف، اولاد و متولی آستان قدس

دکان و مزرعه

31

میرزامحمد زمانا حسینی (منجم‌باشی، ن.خ، 8557: 73و84؛ دانشگاه تهران، ن.خ2987: 411تا413؛ کتابخانه ملک، ن.خ، 1137: 58و59؛  نظرکرده، 1391: 103).

1083

غربا  و زائران حرم امام‌رضا(ع)

متولی آستان قدس و اولاد  واقف در حکم ناظر

مزرعه

32

فرنگیس‌خانم21 (دانشگاه تهران، ن.خ2987: 411تا413؛ مولوی، 1353: 1/30، 53و54، 59، 71، 79، 82، 97، 2/111، 118، 142، 165، 175، 168و169، 175، 3/267).

 

1084

طلاب مدرسه فاضل‌خان

آستان قدس

مزرعه

33

حاجی‌جلال‌الدین‌محمد فرزند حاجی‌غیاث‌الدین‌محمد جرمقی (مدیریت امور اسناد آستان قدس رضوی اسناد به شماره‌های: ۱۲۰۸۵۴و۱۲۰۸۵۷).

1085

بعد از انقراض اولاد وقف بر حرم امام‌رضا(ع)

واقف و اولاد، متولی آستان قدس

املاک، آب، چشمه، قنات، باغ و آسیاب

34

حاج‌غلام‌محمد صدیقی (منجم‌باشی، ن.خ8557: 157تا161؛ مولوی، 1353: 2/200؛ کتابخانه ملک، ن.خ1137: 121تا123؛ دانشگاه تهران، ن.خ2987، 392تا399؛ مستوفی،(1317ق، چ.س6150: 168).

1087

روشنایی

متولی آستان قدس

 

35

وقتان خان سردار لشگر خراسان توسط میرزاشاه‌تقی‌الدین‌محمد رضوی22(کتابخانه ملک، ن. خ1137: 111و112؛ دانشگاه تهران، ن.خ2987: 40و405).

1088

سقاخانه

متولی آستان قدس

تیمچه و دکان

36

میرزاابوطالب رضوی23 (مولوی، 1353: 4/326).

1088

روشنایی و فراش

میرزامحمد رضوی، اولاد و متولی آستان قدس

مزرعه

37

شاه‌وردی‌خان (کتابخانه ملک، ن.خ 1137: 9تا12؛ بسطامی، چ.س48877: 420).

1091

روشنایی، فراش و مدد خرج زوار

میرزابابا معمتدالتولیه مستوفی آستان قدس موروثا

کاروانسرا و دکان‌های متصل به آن

38

خواجه‌محمدهاشم و یازده نفر دیگر (مولوی، 1353: 2/171، 7/38).

1091

روشنایی

متولی آستان قدس

مزرعه

39

میرازابراهیم‌خادم (مولوی، 1353: 2/177؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150،  سال 1084 ثبت کرده است: 187).

1092

روشنایی

آستان قدس

قنات – مزرعه

40

محمدبیگ، دیوان‌بیگی (مولوی، 1353: 7 فهرست الفبایی بند 26، دانشگاه تهران، ن.خ2987: 430و431؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 287).

1092

مصارف ضروری آستان قدس

متولی آستان قدس

مزرعه

41

امیرسعدالدین‌محمد. وزیرخراسان (مولوی، 1353: 2/118و119، ج7 فهرست الفبایی، ردیف 21؛ ملک، ص13تا19؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 188).

1093

اجرت ساعت‌ساز آستانه و روشنایی شرفه‌های دو طرف طاق در مرصع پایین پا

واقف، اولاد و متولی آستان قدس

مزرعه

42

آهوخانم والده میرزاادهم‌الحسینی (مولوی، 1358: 5/400؛ منجم‌باشی، ن.خ، 8557: 189و190؛ کتابخانه ملک، ن.خ ، 1137:  127؛ دانشگاه تهران، ن.خ2987، 266و267؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 227).

1093

روشنایی

واقف، اولاد و متولی آستان قدس

مزرعه – زمین

43

موقوفه جمعی (منجم‌باشی، ن. خ8557: 145تا177؛ دانشگاه تهران، ن.خ2987: 404تا408؛ مولوی، 1358: 7/، الفبایی، بند 32؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 198).

1096

شربتخانه و زوار ارباب استحقاق

متولی آستان قدس

مزرعه

44

محمدصالح کرمانی، بن‌خواجه‌حسین کرمانی مکرمت‌خان (دانشگاه تهران، ن.خ2987، 446و447؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 278؛ مولوی، 1358: 2/106و107؛ سند شماره33165).

1096

ضروریات آستان قدس

متولی آستان قدس

مزرعه، باغ، خانه و باغچه

45

آقا/آغاکافور خزانه دار خاصه شریفه24 (کتابخانه ملک، ن.خ6171:  27؛ مولوی، 1358: 4/302؛ صفت‌گل، 1381: 327؛ محبوب، 1391: 411؛ مدیریت امور اسناد آستان قدس، س.ش33165).

1096

مطبخ سرکار فیض آثار

متولی آستان قدس

تعدادی دکان

46

شاه‌وردی‌بیگ ولد کلب‌علی‌خان بیگلربیگی مشهد و قورچی‌باشی (دانشگاه تهران، ن. خ2987: 109تا111؛ کتابخانه ملک، ن.خ، 6171: 11).

1097

زوار و فراش

واقف، نایب و ناظر موقوفه کریم‌خان پسر عموی واقف، اولاد وی و متولی آستانه

کاروانسرا، دکان و حمام

47

خریداری توسط شاه‌تقی‌الدین رضوی از استاد محمد‌بیگ چاهجو (مولوی، 1353: 2/147).

1092

-

-

مزرعه

48

میرعلاءالدین‌محمد کاشانی25(مولوی، 1353: 2/103؛ منجم‌باشی: 65تا68؛ کتابخانه ملک، ن.خ1137: 49؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 305).

1100

مطبخ آستان قدس و مدرسه فاضل‌خان

متولی آستان قدس

مزرعه با جمیع ملحقات شامل اراضی، صحاری، باغات، خانات و...

49

حاج‌علی‌اکبر ولد ملک‌محمود اصفهانی (مولوی، 1353: 1/44؛ منجم‌باشی، ن.خ8557: 37تا42؛ کتابخانه ملک، ن.خ، 1137:  26تا32؛ دانشگاه تهران، ن.خ2987، 369تا377؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 202؛ مدیریت امور اسناد آستان قدس، اسناد شماره‌های32610و34251).

1104

سادات نجف و کربلا و کاظمین که به زیارت حرم امام‌رضا می‌آیند و زوار حرم امام‌رضا از جبل‌عامل و بحرین و جزایر و برادرزاده‌های واقف

واقف و متولی آستان قدس

مزرعه

50

حاج‌محمدصالح ولد محمدسعید قزوینی (مولوی، 1353: 3/201؛ منجم‌باشی، ن.خ8557: 171تا174؛ کتابخانه ملک، ن.خ1137: 94تا97؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 162).

1105

روشنایی و حفاظ

واقف، اولاد و متولی آستان قدس

دکان

 

 

در دورة ‌شاه‌سلطان‌حسین علاوه‌براینکه وقف بر جذب زائران، شکوهمندسازی حرم و تأمین معاش کارکنان ادامه‌یافت، برای نخستین‌بار موقوفاتی برای اجرای برنامه‌های مذهبی شیعه ایجاد شد. نمونه‌هایی که واقفان در وقف‌نامه‌های خود مشخص کرده‌اند، حکایت از این دارد که صفویان در اجرای سیاست مذهبی خود موفق شدند و اجرای مراسم شیعی در فضای مناسب ایجادشده در حرم، بودﺟﮥ ثابت و بیشتری را طلب می‌کرد. اولین واقف در این زمینه نیز خود شاه بود (جدول شماره6، ردیف59). وی در موقوفه‌اش تجهیزاتی را برای تعزیه‌داری و پختن حلوا و آش و طعام در مراسم عزاداری ایام شهادت حضرت علی(ع) و امام‌حسین(ع) در شب جمعه برای زائران و فقرا وقف کرده است. به پیروی از او، برای نخستین‌بار وقف برای مصالح شیعیان را محمد‌مهدی، خادم آستانه، ایجاد کرد (جدول شماره6، ردیف62).

وقف برای عزاداری عاشورا، اربعین و بیست‌و‌یکم ماه‌رمضان را ابوالحسن صاحب نسق آستانه (جدول شماره6، ردیف67) و به پیروی از او، در دورﮤ شاه‌طهماسب‌دوم وقف برای روضه‌خوانی را میرزامحمدمؤمن، وزیر شاه، انجام داد (جدول شماره7، ردیف70). نادرقلی نیز در زمان حکمرانی خراسان و نیابت سلطنت شاه‌عباس‌سوم بخشی از موقوفات خود را به تهیه لوازم شربت در ایام عاشورا اختصاص داد (جدول شماره7، ردیف73).

ذکر این نمونه‌ها در وقف‌نامه‌ها فضای مذهبی آن دوران را نشان می‌دهد و دلیلی است بر موفقیت صفویان در اشاﻋﮥ مذهب شیعه. وقف‌ناﻣﮥ آقابشارت در سال 1126ق/1714م آﻳﻨﮥ تمام‌نمای موفقیت صفویان در تبلیغ مذهب شیعه است. وقف بر سادات ذکور و اناث، از موفقیت صفویان در گرامی‌داشتن این گروه اجتماعی نشان دارد. در این وقف‌نامه، زائرانی که به عتبات عالیات و زیارت مرقد حضرت رضا(ع) می‌رفتند و برمی‌گشتند نیز در کانون توجه قرار گرفته‌اند. وقف‌ بر طلاب علوم دینی نیز ﺟﻨﺒﮥ دیگر این موقوفه است (جدول شماره6، ردیف63).

در فهرست منجم‌باشی، آقابشارت این‌گونه معرفی شده است: «مقرب الخاقان، آقایی، نظاما للرّفعه و العزّه و المناعه و المعالی آقابشارت غلام سرکار فیض آثار» (منجم‌باشی، ن.خ8557: 207). همچنین برای نخستین‌بار، وقف بر مدرسه‌ نموﻧﮥ دیگری است که در این دوره شاهد آن هستیم (جدول شماره6، ردیف60).

 

 

جدول 6- موقوفات دورﮤ شاه‌سلطان‌حسین

ردیف

نام واقف

تاریخ وقف

هدف وقف

متولی موقوفه

نوع مستغلات وقف‌شده

51

قوچ‌علی مچکی26 (نظرکرده 1391: 104 ).

1107

-

-

-

52

میرسیدحسن ولد میرزاابوالقاسم جامی (منجم‌باشی، ن.خ8557: 153تا156؛ کتابخانه ملک، ن.خ1137: 113و114؛ دانشگاه تهران، ن.خ2987: 381تا385؛ مولوی، 1353، 3/204).

1107

مقبره خود و فقرا ساکن مشهد

میرزانورالدین‌محمد حارثی جبل‌عاملی، اولاد وی، متولی آستان قدس

خانه

53

حاج‌محمدخان نیشابوری (مولوی، 1353: 6/529.).

1109

مصارف آستان قدس

میرزامحمدصفی مستوفی آستان قدس و اولادش و پس از انقراض، متولی آستانه

مزرعه

54

قمرنساءخانم بنت میرزابدیع (کتابخانه ملک، ن.خ1137: 134تا137؛ منجم‌باشی، ن.خ8557: 201تا204).

1112

مطبخ آستان قدس

واقفه و متولی آستان قدس

قریه

55

موقوفه جمعی درّرودی‌ها (منجم‌باشی، ن.خ8557: 177تا181؛ کتابخانه ملک، ن.خ1137: 98تا102؛ مولوی، 1353: 2/148و149؛ نظرکرده، 1391: 104).

1112

ملاعبدالواسع تونی خادم آستانه و اولاد وی

میرزاداود الحسینی متولی آستان قدس و متولی آستان قدس

باغ

56

میرزانبی ولد عادل‌خان

(منجم‌باشی، ن.خ8557: 257تا260؛ کتابخانه ملک، ن.خ1137: 175تا178؛ مولوی، 1353: 7/فهرست الفبایی، بند 40).

1118

روشنایی، تنظیف و تطهیر حرم، بخور و عطریات آستانه

-

مزرعه

57

رجب‌علی‌بیک27(دانشگاه تهران، ن.خ2987: 445؛ کتابخانه ملک، ن.خ1137:  248؛ مستوفی1317ق، چ.س6150 : 171؛ مولوی، 1353: 2/193).

1118

روشنایی کشیک‌خانه و حرم

واقف و متولی آستان قدس

زمین مشجر

58

حاجی‌قاسم‌علی وفنی (مدیریت امور اسناد آستان قدس، س. ش32636؛  صفت‌گل، 1381: 339.

1119

پس از انقراض اولاد، وقف بر زوار مشهد.

-

 

59

شاه‌سلطان‌حسین28(مولوی، 1353: 1/91؛ مکرر و  مکرر دو و سه؛ کتابچه مرقع شماره5832؛ قصابیان، 1385: 19تا40.

1119

حلوا و نان برای مستحقان زوار و خدام، حلوا برای عزاداری ایام شهادت حضرت علی و امام‌حسین در شب جمعه، آش و طعام

شاه‌سلطان‌حسین و پس از او به انتخاب شاه وقت

مزرعه و طاحونه

60

محمود بیگا، ناظر بیوتات خاصه شریفه29 (منجم‌باشی، ن.خ8557: 29تا34؛ کتابخانه ملک، ن.خ1137: 20تا25، 332تا341؛ مولوی، 1353: 2/123).

1120

نگهداری و لباس و خوراک و تعلیم وتربیت چهل نفر ایتام سادات- حلیم ماه‌رمضان

تولیت با شاه و خود وی به نیابت از شاه، متولی آستان قدس به نیابت از شاه  عصر

مزرعه و قنات

61

جعفرقلی بیگا، خادم آستانه(کتابخانه ملک، ن.خ1137: 87تا93؛ دانشگاه تهران، ن.خ2987: 348تا359؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150 : 177؛ مولوی، 1353: 2/103و104).

1125

روشنایی، یک نفر خادم و نمک مطبخ

خود و بعد متولی آستان قدس و نظارت با آستان قدس

مزرعه

62

محمدمهدی، خادم آستانه (کتابخانه ملک، ن.خ1137: 56تا57).

1122

حافظ دور و خادم از اولاد واقف و مصالح شیعیان

اولاد- اعلم و اصلح علمای مشهد

باغ و ملحقات

63

آقابشارت (منجم‌باشی، ن.خ8557: 207تا218؛ کتابخانه ملک، ن.خ 1137: 138تا148؛ دانشگاه تهران، ن.خ2987: 138تا152).

1126

سادات و طلاب علوم دینی زائر عتبات و حرم امام‌رضا

واقف، و امام‌قلی ریش‌سفید حرم شاهی، ایشیک‌آقاسی‌باشی حرم شاهی و اولاد او و متولی سرکار فیض آثار

مزارع ، باغ‌ها با قنوات و مجاری مشارب، دهکده و قلعه و نیز اراضی

64

فیروزه جدیدالاسلام بنت عنبر مجوس (سند شماره۳۵۳۸۰).

1127

زائران امام‌رضا(ع)

معلم جدیدالاسلام محله اسلام‌آباد جی و متولی آستانه

یک باب خانه

65

میرزاحسن امام‌جمعه (مولوی، 1353: 7/فهرست الفبایی1127).

1127

-

-

باغ، دکاکین و منزل

66

جعفرقلی‌میرزا منتصرالملک (مولوی، 1353: 7/فهرست الفبایی، بند 44).

1129

-

-

مزرعه

67

ابوالحسن صاحب نسق و امین کل آستانه30(کتابخانه ملک، ن.خ1137: 222تا224؛ کتابخانه ملک، ن.خ6171 : 16؛ مولوی، 1353: 1/82و91، 3/251و252)..

1129

عزاداری عاشورا، اربعین و بیست‌ویکم ماه‌رمضان، زوار عتبات عالیات و مصالح آستان قدس

واقف، زبیده‌بیگم همسر وی، اولاد و شیخ‌الاسلام مشهد و نظارت نیز با آستان قدس

مزرعه، حمام

68

امیرعلاءالدین‌محمد خلف میرزا‌جلال‌الدین کشمیری (دانشگاه تهران، ن.خ2987: 344تا347؛ مستوفی، چ.س6150: 184، مولوی، 1353: 1/86).

1130

حفاظ درب حرم مطهر

محمدحسن خطیب و پس از وی با دو نفر از حفاظ دارالحفاظ پیش روی مبارک

طاحونه

69

حاج‌منصور سرکرده غازیان فیلی(مولوی، 1353: 3/205).

1131

مصارف مطلقه

متولی آستان قدس

دکان

 


موقوفات و توﺳﻌﮥ فرهنگ شیعه

از کارکردهای موقوفات آستان قدس در توﺳﻌﮥ فرهنگی شیعه باید به موقوفات در راستای آموزش و وقف کتاب‌های مذهبی اشاره کرد. مکتب‌خانة اطفالِ ایتام به دستور ‌شاه‌طهماسب‎اول در صحن عتیق ایجاد شد؛ ولی وقف برای مکتب‌خانه را یک نمونه در عصر شاه‌سلطان‌حسین محمود بیگا، ناظربیوتات خاصه‌شریفه، انجام داده است (جدول شماره6، ردیف60؛ جهان‌پور، 1387: 37، 41، 45).31حمایت واقفان از آموزش و ترویج مذهب شیعه در وقف برای طلاب علوم دینی از اواخر دورﮤ شاه‌طهماسب‌اول شروع شد و تا پایان عصر ‌صفوی ادامه پیدا ‌کرد (جدول شماره2، ردیف‌های11، 14، 19؛ جدول شماره5، ردیف32؛ جدول شماره6، ردیف63).

فهرست‌های تهیه‌شده از کتاب‌ها در سال‌های 1010و1011ق/1601و1602م (محبوب، 1391: 120و121) نشان می‌دهد که تعداد 79 کتاب در موضوع تفسیر و سایر امور مذهبی در کتابخانه موجود بوده است. شاهزاده سلطانم که خواهر شاه‌طهماسب‌اول بود (محبوب، 1391: 106تا110) و همچنین شاه‌عباس‌اول و شاه‌سلیمان از واقفان کتاب‌های مذهبی و قرآن به کتابخانه بوده‌اند (خسروانی شریعتی، 1375: 98). اقدام شاه‌عباس‌اول در وقف کتاب‌های مذهبی کتابخانة سلطنتی به کتابخاﻧﮥ حرم‌حضرت رضا(ع)، در شکل‌گیری این کتابخانه نقش بسیار مهمی داشت. کتابخانه‌ مرکزی شد برای توجه بیشتر علما و جذب طلاب علوم دینی. با اجتماع این گروه مذهبی در مشهد، به‌تدریج ایجاد مدارس در اطراف حرم و موقوفات آن گسترش یافت (جدول شماره5، ردیف‌های32و48؛ پسندیده، 1385: 88تا286).

اشاﻋﮥ فرهنگ شیعه با برگزاری مراسم عزاداری و روضه‌خوانی در حرم ادامه یافت. نخستین سند دربارﮤ روضه‌خوان حرم به سال 1026ق/1617م مربوط است (سند شماره31969)؛ اما ایجاد موقوفات برای روضه‌خوانی و تعزیه در حرم، در دورة شاه‌سلطان‌حسین بود که خود شاه ایجاد کرد و پس از او ابوالحسن صاحب نسق آستانه، میرزامحمدمؤمن وزیر شاه‌طهماسب‌دوم، نادرقلی حاکم مشهد (نادرشاه) و آقابشارت وقف دراین‌باره را ادامه دادند (جدول شماره6، ردیف‌های59و67؛ جدول شماره7، ردیف‌های70و73). مراسم نخل‌بندی ازجمله مراسمی بوده است که به استناد اسناد از دورﮤ شاه‌عباس‌دوم، سال 1067ق/1656م، در حرم حضرت رضا برگزار می‌شده است (فاطمی‌مقدم، 1394: 3).

گرامی‌داشتن اعضای ساختار دینی و سادات یکی از ابزارهای اجرای سیاست مذهبی صفوی بود و توجه به این نکته که همة متولیان آستان قدس از ﻃﺒﻘﮥ سادات بودند (حسن‌آبادی، 1385: 78) و عمدة کارکنان آستان قدس را این گروه تشکیل می‌دادند،32 کارکرد این آستانه را در تأمین هدف صفویان در گرامی‌داشتن سادات و تأمین معاش آنان نشان می‌دهد. در چهار وقف‌نامة دورة صفوی، وقف بر سادات در نظر گرفته شده است (جدول شماره5، ردیف‌های28و49؛ جدول شماره6، ردیف‌های60و63)..

بررسی کلی وقف‌نامه‌ها و اطلاعات درج‌شده در جدول‌های این مقاله نشان می‌دهد که بیشترین وقف برای امور روشنایی حرم صورت گرفته‌ است (جدول شماره1، ردیف‌های1و2؛ جدول شماره2، ردیف12؛ جدول شماره4، ردیف‌های26و27؛ جدول شماره5، ردیف‌28؛ همچنین چندین موقوﻓﮥ دیگر). رتبة بعدی به وقف بر زائران حرم اختصاص دارد (جدول شماره1، ردیف‌های1، 4، 5، 6؛ جدول شماره2، ردیف‌های11، 14، 21؛ همچنین چندین موقوﻓﮥ دیگر). رسیدگی به نیازمندان نیز در چند وقف‌نامه‌ در کانون توجه واقفان آستان قدس قرار گرفته است (جدول شماره1، ردیف‌های1، 4، 5، 10؛ جدول شماره2، ردیف‌های10و14؛ جدول شماره3، ردیف22؛ جدول شماره5، ردیف‌28؛ جدول شماره6، ردیف52).

 

 

جدول 7- موقوفات در دورﮤ شاه‌طهماسب‌دوم و شاه‌عباس‌سوم

70

میرزامحمدمؤمن وزیر (مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 190و191؛ ؛مولوی، 1353: 1/2تا22، 39و40، 92، 2/123و124).

1136

روضه‌خوانی، حافظ، روشنایی و نایب‌الزیاره

بابایوسف و فرزندان وی و پس از انقراض آنها مجتهد جامع‌الشرایط مشهد

مزرعه و باغ

71

حاج‌مصطفی ولد کربلایی‌مرتضی مشهدی (مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 175؛ مولوی، 1353: 2/123).

1138

کفشبانان حرم

محمدطاهر کفشبان، کفشدارباشی آستان قدس

باغ

72

حاج‌محمدیوسف بیگا ناظر سابق بیوتات سرکار خاصه (مولوی،‌ 1353: 4/387، 2/387 مکرر.).

1139

سوخت حرم مطهر و اجرت شماعی

اولاد و پس از انقراض طالب علم اصلح ارشد متدین استرآباد

مزرعه و قنات

73

نادرقلی‌افشار حاکم خراسان و نایب‌السلطنه شاه‌عباس‌سوم (منجم‌‌اشی، ن.خ8557: 45تا54؛ کتابخانه ملک، ن.خ1137: 33تا42؛ دانشگاه تهران، ن.خ2987: 31تا44؛ مستوفی، 1317ق، چ.س6150: 160؛ فردوس‌التواریخ: 423).

1145

صرف شربت در ایام عاشورا، یخ در ایام گرما، روشنایی و مواجب سقایان

پسر نادر رضا‌قلی‌میرزا و متولی آستان قدس

 

 


واقفان آستان قدس

در میان واقفان آستانه، افرادی از تمام طبقات اجتماعی دیده می‌شوند (صفت‌گل، 2003: 402؛ نظرکرده، 1391: 115)؛ اما رﺗﺒﮥ اول سیاستمردان در این زمینه نشان‌دهندﮤ عزم سیاسی صفویان و همگامی و هماهنگی سیاستمداران در اجرای این منظور است. در میان اسامی واقفان نام شاه‌عباس‌اول و شاه‌سلطان‌حسین و نام سیاستمردانی مانند عتیق‌علی‌ منشی شاه‌اسماعیل‌اول و اولین سرپرست آستان قدس، گنج‌علی‌خان زیک حاکم کرمان، مهدی‌قلی‌بیک میرآخور شاه‌عباس‌اول، الله‍وردی‍خان امیر شکارباشی و قوللرآقاسی و بیگلربیگی کوه‌کیلویه، عباس‌قلی‌خان شاملو بیگلربیگی‌خراسان، مرتضی‌قلی‌بیگ خادم و غلام خاصه‌شریفه، میرزاسعدالدین‌محمد وزیرخراسان، آقاکافور معتمدالدوله خازن خزانة‌ عامره، محراب‌خان حاکم مشهد و میرزامحمدمؤمن وزیر شاه‌طهماسب‌دوم دیده می‌شود.

 

نتیجه

با تأسیس دولت صفوی، وقف در حکم ابزاری برای نهادینه‌سازی فرهنگ شیعه در آستانه‌های مقدس ایران به کار گرفته شد. بررسی موقوفات آستان قدس‌رضوی ایجاد وقف در عصر صفوی و افزایش چشمگیر آن را نشان می‌دهد. پژوهش در اهداف واقفان تعیین‌شده در وقف‌نامه‌ها، موفقیت صفویان را در دستیابی به اهداف توسعه‌ای و تبلیغی خود در حرم امام‌رضا(ع) بیان می‌کند. در اواخر این دوره، یعنی دورﮤ شاه‌سلطان‌حسین، شاهد موقوفات برای اشاﻋﮥ فرهنگ شیعی و مراسم مذهبی شیعه در حرم امام‌رضا(ع) هستیم. در این راه، واقفان از قشرهای مختلف اجتماع و به‌طور عمده رجال سیاسی شاهان صفوی حمایت کردند.

بررسی وقف‌نامه‌های موجود نشان می‌دهد که موقوفات آستان قدس رضوی در توﺳﻌﮥ مکانی و شکوهمندسازی حرم حضرت رضا(ع) و ساختمان‌های اطراف آن نقش عمده‌ای ایفا کرده‌اند. این موقوفات با ایجاد امکانات در حرم و فراهم‌کردن تسهیلات بین‌راهی، زمینه را برای جذب زائرانِ بیشتر فراهم می‌کردند. علاوه‌بر‌این، اختصاص رﺗﺒﮥ دوم در موقوفات آستانه به زائران حضرت، توجه واقفان را به این موضوع نشان می‌دهد. موقوفات با پشتیبانی مالی، ایجاد و توسعة بخش‌های خدماتی‌رفاهی آستانه نظیر روشنایی، دارالشفاء، مطبخ، شربت‌خانه و سقاخانه را مهیا می‌کردند.

واقفان با وقف بر کارکنان آستانه شامل خدام، حفاظ، فراش، کفشبان، جاروکش، ساعت‌ساز، مشعل‌دار، روضه‌خوانی، راویه‌کش، مؤذن، نایب‌الزیاره و نایب خادم و همچنین وقف بر بخش‌های خدماتی حرم شامل سقاخانه، مطبخ، دارالشفاء، شربت‌خانه، نظافت حرم، تعمیرات حرم و عطریات ‌آستانه ساختار اداری حرم را توسعه می‌دادند. آنها با ایجاد پشتواﻧﮥ‌ مالی برای پرداخت دستمزد کارکنان آستانه، زمینه را برای به‌کارگیری نیروی انسانی، به‌طور عمده از میان طبقات مذهبی و سادات، و همچنین تأمین معاش ایشان فراهم می‌کردند. موقوفات همچنین برنامه‌های فرهنگی صفویان را در شکل‌گیری و گسترش کتابخانه و برگزاری مراسم مذهبی در حرم با هدف تبلیغ مذهب شیعه پوشش می‌دادند.

در نیتجة ایجاد موقوفات برای آستان مقدس حضرت رضا(ع)، بنیادی شکوهمند بنا شد که پویایی و پایایی آن در راستای گسترش فرهنگ شیعه تاکنون تضمین شده است و این نمادی از اوج موفقیت صفویان در رسیدن به اهداف تعیین‌شده در سیاست مذهبی شیعه است.

 

پی‌نوشت

1. این مقاله برگرفته از بخش دوم پایان‌نامه دکتری با عنوان «کارکرد مذهبی آستان قدس رضوی در سیاست عصرصفوی» است که در حال انجام برای دپارتمان تاریخ و مطالعات فرهنگی دانشگاه آزاد برلین (Free University of Berlin) است. استاد راهنما: پرفسور دکتر ماریا ماتسوخ ریاست انستیتو مطالعات ایرانی، استاد مشاور: پرفسور دکتر پاؤل لوفت استاد افتخاری انستیتو خاورمیانه و مطالعات اسلامی دانشگاه دورهام- انگلیس)

.“The Religious Function of the Endowment .Institute of the Ᾱstān-e Qods-e Rażavī in the .Safavid Period”, Supervisor: Prof. Maria .Macuch, Advisor: Prof. Paul Luft.

2. در این مقاله، منظور از موقوفه و موقوفات املاک و مستغلات وقفی شامل زمین‌های کشاورزی، باغ‌ها، کاروانسراها، مدرسه‌ها، مسجدها و بناهایی از این نوع است و در سایر نمونه‌های وقفی از واژه اشیاء وقفی استفاده شده است.

3. لازم است یادآوری شود اصل وقف‌نامه‌ها هم موجود است و دراختیار اداره کل موقوفات آستان قدس است.

4. سند شماره 33165، موجود در مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس.

5. این مقاله باعنوان «منابع موقوفات آستان قدس رضوی و فهرست واقفان مشهد مقدس» در مجله وقف میراث جاویدان سال 1380 شماره 35و36، ص115تا128 منشتر شده است.

6. فرهادگرد روستایی است در شهرستان فریمان از توابع مشهد.

7. اولین فهرست‌های کتابخانه آستان قدس در دوره شا‌عباس‌اول و در سال 1010و1011ق تهیه شده‌اند (محبوب، 1390: 118تا129). همچنین وجود اسناد اداری آستان قدس از زمان شاه‌عباس‌اول بهترین گواه برای نظام اداری این دوره است.

8. این موقوفه به‌لحاظ ارزش تا پیش از ایجاد موقوفات ملک در دوره پهلوی اول، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین موقوفه آستان قدس بود و پس‌ازآن همچنان رتبه دوم را به خود اختصاص داده است.

9. شاهزاده ‌سلطانم، دختر شاه‌اسماعیل‌اول بود و در سال 969ق فوت کرد (قمی، 1383: 1/429و430؛ عبدی‌بیگ شیرازی، 1369: 103و104). این دو نویسنده سفر این شاهزاده را به مشهد در سال 956ق می‌نویسند.

10. وی فرزند ملاروح‌الامین شیخ‌الاسلام نیشابور بوده است.

11. این موقوفه وقف بر حفاظ و فراش مزار و روشنایی و تعمیرات گنبد الله‌وردی‌خان است.

12.مولوی نوشته وقف بر زوار شده. .به دستور شاه‌عباس‌اول، علاوه‌برآن نهری که قبلاً در دوره تیموری امیرعلی‌شیر حفر کرده بود، دوباره نهری به طرف حرم حفر شد و شاه‌عباس‌اول مقرر کرد که در مسیر نهر تا حرم و تا خروج آن از پایین خیابان کسی حق بهره‌برداری از این آب را نداشته باشد و بعد از آن برای آبیاری مزارع و امور دیگر مجاز است که استفاده شود و درآمد آن برای طباخی و اطعام صادرین و واردین مصرف شود.

13. آثارالرضویه تاریخ این موقوفه را سال 1008 ذکر کرده است و نوشته است این موقوفه وقف بر خدام، حفاظ، مؤذنان، فراشان و جاروکشان، روشنایی حرم، جانماز و فرش حرم امام‌رضا(ع) شده است.

14. فردوس‌التواریخ این موقوفه را به نام مهدی‌قلی‌بیگ قوللر‌آقاسی شاه‌سلطان‌حسین نوشته است.

15. اصل موقوفه دوره اسدی از بین رفته است، نظرکرده (1391) در صفحه 102، وی را با الله‌وردی‌خان دوره شاه‌عباس‌اول اشتباه گرفته است؛ در حالی‌که الله‌وردی‌خان در سال 1021ق درگذشت و در محلی که خود در جوار مرقد امام‌رضا(ع) ساخته بود و به رواق و گنبد الله‌وردی‌خان مشهور است، به خاک سپرده شد.

16. مستحقان زوار، خاصه زوار بحرین، جزائر و جمعی که از عتبات به مشهد می‌آیند، 17 دکان، دو باب خانه و یک قهوه‌خانه را که در زمان خود مقابل عمارت چهارباغ بوده است، وقف کرده است که این بخش موقوفه دیگر وجود ندارد.

17. موقوفة وی شامل مدرسه عباس‌قلی‌خان نیز می‌شود. این مدرسه تنها مدرسه‌ای است که ساختمان آن به همان سبک اولیه باقی‌مانده است (پسندیده، 1385: 181تا194).

18. نام تعدادی از مدارس عصر صفوی در اسناد آستان قدس به فراخور حال ثبت شده است؛ مانند مدرسه میرزاجعفر (اسناد به شماره اموالی32231، 32417، 32869، 33134، 33366 و تعدادی سند دیگر)، مدرسه عباسقلی‌خان (اسناد به شماره‌های33304، 34632، 34826)،  مدرسه فاضل‌خان (اسناد به شماره‌های32417و35330)، مدرسه سمیعیه (باقریه) (اسناد به شماره‌های32681و32964)، مدرسه خیرات‌خان (مدیریت اسناد آستان قدس، س.ش33179). محمود فاضل در مقالاتی که به‌تدریج در مجله وحید در سال‌های 1350تا1352 باعنوان «مدارس قدیم مشهد» منتشر کرده است، مدارس عصر صفوی در مشهد را باتوجه به وضعیت مدرسه و به استناد کتیبه‌های آن به‌صورت مختصر معرفی کرده است (پسندیده، 1385: 88تا286).

19. مولوی می‌نویسد از 72 نمونه مستغلات وقفی، دو نمونه آن در تصرف وقف باقی‌مانده است و بقیه طی تاریخی که بر این منطقه گذشته است از بین رفته است .

20. .مولوی درباره این موقوفه که شامل تعداد چشمگیری مزرعه است، نوشته است که بعضی از آنها در تصرف وقف نیست.

21.براساس متن وقف‌نامه در فهرست ملک و دانشگاه، سردار وقتان‌خان مبلغ صدتومان به میرزامحمدباقر رضوی، متولی آستان قدس که پدر شاه‌تقی‌الدین رضوی بود، تحویل داده بود تا وی برحسب رأی خود صرف مصالح ضروری آستان قدس کند؛ از مبلغ مذکور، سی‌وپنج تومان باقی‌مانده است که شاه‌تقی‌الدین متولی وقت آستانه، صرف ساختن یک دربند تیمچه و دو دکان کرده است آن را وقف سقاخانه و سقایان آستان قدس کرده است؛ اما مولوی (مولوی، 1358: 3/203) این موقوفه را وقفی شاه‌تقی رضوی معرفی کرده است و در جلد6 ص521، از موقوفه دیگری نام برده است  که به خریداری و وقف سه ربع از مزرعه بیرام‌آباد نیشابور توسط شاه‌تقی‌الدین رضوی در ربیع‌الثانی1092 مربوط است. نیز نگاه کنید به: (سوزنچی، 1391: 66تا69).

22. مولوی در حاشیه این مطلب نوشته است: «مرحوم میرزاابوطالب رضوی یک هشتم حسن‌آباد جام را ضمن خرید سمنگان برای آستان قدس خریده که در تصرف نمی‌باشد».

23. در نسخه خطی کتابخانه ملک (ش6171)، نام وی خواجه کافور نوشته شده و مولوی وی را آغاکافور خزانه‌دار خاصه شریفه ثبت کرده است. صفت‌گل او را خواجه حرمسرا معرفی کرده است (صفت‌گل، 1381: 327). محبوب نام وی را آقاکافورخازن سرکار خاصه شریفه و نظرکرده او را با لقب معتمدالدوله معرفی کرده است.

24. نویسنده آثارالرضویه نام وی را به اشتباه برهان‌الدین ضبط کرده است.

25. فقط نظرکرده (1391) صفحه 104 مقاله خود به این موقوفه اشاره کرده است و در  فهرست‌ها دراین‌باره مطلبی دیده نشد.

26. در فهرست مولوی آمده است که رجب‌علی‌بیگ و عباسقلی‌بیگ ولدان جعفرقلی‌بیگ.

27. مولوی به وجود اصل وقف‌نامه در کتابخانه آستان قدس در کتابچه مرقع شماره5832 اشاره کرده است. محمدرضا قصابیان (1358) در مقاله‌ای باعنوان «دو وقف‌نامه دیگر، منتشرشده در مجله وقف میراث جاویدان، ش55، ص19تا40، دو وقف‌نامه‌ را که اختلاف کمی با هم دارند، معرفی کرده است.

28. مولوی می‌نویسد محمودبیگا پنج دانگ از مزرعه محراب‌خان را وقف کرد و تعیین متولی را به عهده سلطان عصر گذاشته است.

29. مولوی، 1353: 1/82، نوشته است که وقف بر مکتب‌خانه است و آن را ندیده است و قول مشهور این است.

30. اسناد آن از دوره شاه‌عباس‌اول نشان‌دهنده استمرار وجود مکتب‌خانه در طول دوره صفویه است. برای مثال (اسناد به شماره‌های22799، 28546، 29159، 31830، 34025).

31. نگاهی به اسامی کارکنان آستان قدس در مجموعه اسناد مربوط به دوره صفویه این ادعا را ثابت می‌کند.

32. مولوی در جلد 7 تاریخ موقوفه را سال 1130 نوشته است؛ درحالی‌که در سایر نمونه‌هایی که به این موقوفه اشاره کرده است، تاریخ آن را 1136ق ثبت کرده است.

کتابنامه

الف. نسخه‌های خطی

. اعتمادالتولیه قاجار، صورت موقوفات ارض اقدس، کتابخانه و موزه ملی ملک، نسخه خطی شماره6171.

. صورت و سواد وقف‌نامه تمام املاک موقوفه آستان قدس رضوی، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، نسخه خطی شماره2987.  تصویر این نسخه در ادارة مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.

. فهرست و خلاصة وقف‌نامه‌های آستان قدس رضوی، کتابخانه و موزة ملی‌ملک، نسخه خطی شماره1137.

. منجم‌باشی، عبدالمؤمن‌بن‌ابوالقاسم الحسینی، کتابچه موقوفات آستان قدس، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس، اداره مخطوطات، شماره8557.

ب. اسناد

 . اسناد موجود در مدیریت‌ امور اسناد و مطبوعات، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس.

 

ج. نسخه‌های چاپ سنگی

. بسطامی، نوروز‌علی، (1315)، فردوس‌التواریخ، مشهد .نسخة چاپ سنگی اداره مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، شماره84887.

. مستوفی، اسماعیل‌بن‌حبیب‌الله، (1317)، آثارالرضویه، تهران، نسخه چاپ سنگی اداره مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، شماره6150.

 

د. کتاب‌

. آقاجری، سیدهاشم، (1389)، مقدمه‌ای بر مناسبات دین و دولت در ایران عصر صفوی، ویرایش دوم، تهران: طرح نو.

 . احمدی، نزهت، (1390)، در باب اوقاف عصر صفوی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

 . اسکندربیگ‌منشی ترکمان، (1377)، تاریخ عالم‌آرای‌عباسی، ویرایش محمداسماعیل رضوانی، ج2، تهران: دنیای کتاب..

 . اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، (1363)، مطلع‌الشمس: تاریخ ارض اقدس و مشهد مقدس، ویرایش تیمور لیمودهی، ج2، تهران: فرهنگسرا.

 . امیرشیبانی، عبدالرضا، (1380)، سیمای وقف در خراسان: همراه با اصطلاحات فقهی و حقوقی، مشهد: سگال.

. بیهقی، محمدبن‌حسین، (1374)، تاریخ بیهقی، مصحح خلیل‌خطیب رهبر، ج2، تهران: مهتاب.

. جهان‌پور، فاطمه، (1387)، تاریخ مکتب‌خانه‌ها و مدارس آستان قدس براساس اسناد آستان قدس‌رضوی، از صفویه تا قاجاریه، مشهد: سازمان کتابخان‌‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.

 . صفت‌گل، منصور، (1381)، ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی: تاریخ تحولات دینی ایران در سده دهم تا دوازدهم هجری، تهران: رسا.

. طومار عضدالملک، (1379)، سند وقف آستان قدس رضوی مورخ 1273هجری قمری، به اهتمام مرکز خراسان‌شناسی، شورای علمی وقف.

طومار علی‌شاهی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد. شماره44829.

. عبدی‌بیگ شیرازی، (1369)، تکملةالاخبار، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: نی.

. عطاردی، عزیزالله، (1371)، تاریخ آستان قدس رضوی،ج1، تهران: وزارت ارشاد اسلامی و عطارد.

. قمی، قاضی‌احمد، (1352)، گلستان هنر، ویرایش احمد سهیلی خوانساری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

. ------------، (1383)، خلاصةالتواریخ، ویرایش احسان اشراقی، ویرایش دوم، ج2، تهران: دانشگاه تهران.

. کاویانیان، محمد، (1354)، شمس‌الشموس یا انیس‌النفوس؛ تاریخ آستان قدس، مشهد: آستان‌قدس‌رضوی.

. محبوب‌ فریمانی، الهه، (1391)، تاریخ کتابخانة آستان قدس از صفویه تا قاجاریه براساس اسنادی از آستان قدس رضوی، مشهد: آستان قدس رضوی.

. مستوفی، محمد‌منشی، (1375)، زبدة‌التواریخ، ویرایش بهروز گودرزی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

. مولوی، عبدالحمید، (1353)، پیش‌نویس فهرست موقوفات آستان قدس رضوی، 7ج، مشهد. (نسخه تایپی ثبت شده در اداره مخطوطات کتابخانه آستان‌قدس رضوی با شماره عمومی از شماره: 58504 تا 58510)

. مؤتمن، علی، (1348)، راهنما یا آستان قدس رضوی، مشهد: آستان قدس رضوی.

 

و. مقاله‌

. احمدی، نزهت، (1384)، «تشیع و وقف در عصر صفوی»، مجله علمی پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم‌انسانی دانشگاه اصفهان، ش40، س22، ص41تا62.

 . --------، (1386)، «کارکرد موقوفات در گسترش مراسم مذهبی در دوره صفوی»، مجله پژوهش‌های تاریخی دانشگاه سیستان‌وبلوچستان، ش1، ص7تا26.

. حسن‌آبادی، ابوالفضل، (1382)، «تاریخچه تشکیلات اداری آستان قدس رضوی در دوره صفویه»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، مرداد و شهریور، ش70 و71، ص35تا43.

. --------------، (1385)، «متولیان آستان قدس رضوی: از دوره صفویه تا افشاریه»، دفتر اسناد، ش2و3، ص73تا142.

. --------------، (1391)، «بررسی تحلیلی جنبه‌هایی از مصارف موقوفات آستان قدس رضوی»، پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی، ش1، ص7تا36.

. بهروان، حسین، (1368)، «وقف در جامعه اسلامی»، مشکوه، ش25، ص79تا107.

. خانی‌زاده، مهدی، (1391)، «معرفی یکی از موقوفات آستان قدس: موقوفات عتیقی»، پژوهشنامه مطالعات آرشیوی،  ش1، ص97تا150.

. خسروانی‌شریعتی، سیدمحمود، (1375)، «مروری بر وقف‌نامه‌های قرآن براساس نسخه‌های کتابخانه آستان قدس رضوی»، مشکوه، ش52، ص89تا104.

.  رحیمی‌فر، مهناز، (1392)، «موقعیت اجتماعی واقفان در عصر صفویه به استناد وقف‌نامه‌ها»، فصلنامه پژوهشی تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال چهارم، ش12، 41تا70.

. سوزنچی‌کاشانی،علی و کاظم جهانگیری‌کلاته، (1391)، «موقوفات متولیان آستان قدس رضوی از صفویه تا پایان قاجاریه»، پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی، ش1، ص62تا98.

 . عطاردی، عزیرالله، (1380)، «منابع موقوفات آستان قدس رضوی و فهرست موقوفات مشهد مقدس»، وقف میراث جاویدان، ش35و36، ص115تا128.

. فاطمی‌مقدم، زهرا، (1394)، «بررسی تحلیلی مراسم نخل‌بندی در دوره صفویه با بهره‌گیری از اسناد آستان قدس رضوی»، پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی، ش3، ص32تا70.

. قصابیان، محمدرضا، (1385)، «دو وقف‌نامه دیگر»، وقف میراث جاویدان، ش55، ص19تا40،

. مک چیسنی، رابرت. د، (1386)، «وقف و سیاست ملی در دوره صفویه»، ترجمه گیتی عمادزاده، وقف میراث جاویدان، ش57، ص102تا122.

. نظرکرده، اعظم، (1391)، «پایگاه اجتماعی واقفان املاک آستان‌قدس‌رضوی»، پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی، ش1، ص99تا123.

.. Ṡefatgol, Manṡūr, (2003), In: Society and .Culture In the Early Modern Middle East: .studies on Iran in the Safavid Persia. Edited .by Andrew J. Newman. Bril,Leiden, Boston. 397-408.