نقش سلطان ابراهیم میرزا در روند هنر عصر صفوی (۹۶۳ تا 984 ق/۱۵۵۶ تا 1576 م)

نویسندگان

دانشگاه تبریز

چکیده

در آغاز قرن 10 ق/16م، سرزمین ایران تغییرات گوناگونی را در عرصه سیاست و اجتماع و اقتصاد تجربه کرد. تغییراتی که با روی کار آمدن سلسله صفویه و بر تخت نشستن شاه اسماعیل اول در سال 907 ق/1051 م، به تدریج رخ داد و سلسله صفوی را طلایه‌دار ورود ایران به دوره مدرن کرد. در بررسی تاریخ عصر صفوی، فرهنگ و هنر از جمله عرصه‌هایی است که شایسته توجه و امعان نظر فراوان است. شاهان و شاهزادگان سلسله صفوی برای هنر و هنرمندان اهمیت و جایگاه درخور توجهی قائل بودند و بیشتر آن‌ها به عنوان افرادی هنرمند و هنردوست و هنرپرور در تاریخ ایران شناخته شده‌اند. شاهزاده سلطان ابراهیم میرزا صفوی از جمله شخصیت‌های برجسته عرصه فرهنگ و هنر عصر صفوی بود. او تحت تاثیر تربیت دوران کودکی و حضور در دربار مهذّب و هنرپرور شاه تهماسب، به مراتب والای هنر و ادب دست یافت و به دنبال انتصاب به حکومت مشهد، ذوق و توان و آموخته‌های خود را از طریق حمایت بی‌شائبه و همه جانبه از هنرمندان و هنردوستان به وجهی نیکو به نمایش گذاشت. ابراهیم میرزا از این طریق، روحی تازه‌ای در کالبد هنر عصر صفوی دمید؛ تا آنجا که دربار ایالتی مشهد و کتابخانه سلطنتی این شهر تحت سرپرستی شاهزاده ابوالفتح سلطان ابراهیم میرزا، به مدت تقریبی دو دهه، در عرصه هنرآفرینی و هنرپروری در شمار طلایه‌داران بود. هفت اورنگ جامی مهم‌ترین دستاورد کارگاه ایالتی مشهد و نمایانگر تلاش و اشتیاق ابراهیم میرزا در حمایت از هنرمندان و ایجاد آثار هنری نفیس و ارزشمند بود. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Sultan Ebrahim Mirza significance in Safavid Art

نویسندگان [English]

  • meimanat hassanshahi
  • Maqsoud Ali Sadeqi Gandomani
چکیده [English]

Iran, in the early tenth century, has undergone political, social, economic changes. These transformations, which pioneered the Safavids into the modern era, gradually surfaced when Safavid dynasty rose to power with King Esmaeil I in 907 Hejri. Researching the Safavid era requires that cultural and artistic issues of the period be paid ample attention. That is because the royalty of this dynasty has held the art and artists significant and most kings and princesses of the period are considered either artists or patrons of the art. The courts in Harat, Mashad, Shiraz, Ghazvin, Tabriz and Isfahan were the active artistic circles and each core political conditions heralded the artistic production of precious value in various fields. The court and the royal library in the significant town of Mashad was ruled by an artistic princess, Abolfath Soltan Ibrahim Mirza, who succeeded to make the town a well-known artistic center for about two decades. A science-loving, artistic patron and himself an artist, he encouraged and patronized artists in various fields such as calligraphy, painting, illumination and music during his reign in Mashad. Through his measures, he transformed Mashad Royal workshop into a significant artistic center in Safavid era.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sultan Ebrahim Mirza
  • Mashad artistic workshop
  • Caligraphy
  • Paining
  • art

الف. کتاب های فارسی

. آغداشلو، آیدین، (1385)، آسمانی و زمینی، تهران: فروزان روز.

 .آداموا، ا.ت، (1386)، نگاره‌های ایرانی گنجینه آرمیتاژ، مترجم زهره فیضی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

. آژند، یعقوب، (1392)، دوازده رخ، تهران: مولی.

. اشرفی، م.م، (1367)، همگامی نقاشی با ادبیات در ایران، تهران: نگاه.

. صادقی‌بیگ، افشار، (1327)، تذکره مجمع‌الخواص، مترجم عبدالرسول خیام‌پور، تبریز: چاپخانه اختر شمال.

.افواشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت‌الله، (1373)، نقاوةالاثار فی ذکر­الاخیار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران: علمی فرهنگی.

.اوحدی بلیانی، تقی‌الدین محمد، (1388)، تذکره عرفات‌العاشقین و عرصات‌العارفین، تصحیح سیدمحسن ناجی نصرآبادی، ج2، تهران: اساطیر.

. استرآبادی، سیدحسین بن مرتضی، (1364)، تاریخ سلطانی از شیخ صفی تا شاه صفی، به کوشش احسان اشراقی، تهران: علمی.

. برن، رهر، (1357)، نظام ایالت در دوره صفوی، مترجم کیکاوس جهانداری، تهران: بنگاه نشر و ترجمه کتاب.

. بیانی، مهدی، (1346)، احوال و آثار خوشنویسان و نقاشان، ج1و3، تهران: دانشگاه تهران.

. بینیون، لورنس و دیگران، (1367)، سیر تاریخ نقاشی ایران، مترجم محمد ایران‌منش، تهران: امیرکبیر.

. بوداق منشی قزوینی، (1378)، جواهر­الاخبار، مصحح محسن بهرام‌نژاد، تهران: مکتوب.

. پاکباز، رویین، (1383)، نقاشی ایران از دیروز تا امروز، تهران: زرین و سیمین.

. حسینی قمی، قاضی احمد بن شرف‌الدین، (1366)، گلستان هنر، مصحح احمد سهیلی خوانساری، تهران: کتابخانه منوچهری.

. --------------------------، (1359)، خلاصة التواریخ، مصحح احسان اشراقی، ج1و2، چ1، تهران: دانشگاه تهران.

. --------------------------، (1383)، خلاصة التواریخ، مصحح احسان اشراقی، ج1و2، چ2، تهران: دانشگاه تهران.

. خراسانی، میرزاحبیب، (1379)، تذکره خط و خطاطان، مترجم رحیم چاوشی اکبری، تهران: کتابخانه مستوفی.

. رابینسون، بـ . و، (1376)، هنر نگارگری ایران، مترجم یعقوب آژند، تهران: مولی.

. سام میرزا، (بی‌تا)، تذکره تحفه سامی، مصحح رکن‌الدین همایون فرخ، تهران: علمی.

. سیوری، راجر و دیگران، (1380)، صفویان، مترجم یعقوب آژند، تهران: مولی.

. ---------، (1379)، ایران عصر صفوی، مترجم کامبیز عزیزی، تهران: مرکز.

. ساوری، اچ. ام و دیگران، (1390)، تاریخ ایران کمبریج دوره صفوی، مترجم تیمور قادری، ج6 قسمت3، تهران: مهتاب.

. شروسیمپسون، ماریا، (1382)، شعر و نقاشی ایرانی، مترجم عبدالعلی براتی و فرزاد بیاتی، تهران: نسیم دانش.

. -------------، (1383)، مجموعه مقالات همایش بین‌المللی کمال‌الدین بهزاد، تهران: فرهنگستان هنر.

. شمیل، آن ماری، (1368)، خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، مترجم اسدلله آزاد، مشهد: آستان قدس.

 . شایسته‌فر، مهناز، (1384)، عناصر هنر شیعی در نگارگری و کتبه‌نگاری تیموریان و صفویان، تهران: مطاالعات هنر اسلامی.

. شاملو، ولی‌قلی بن داود، (1372)، قصص‌الخاقانی، مصحح سید­حسن سادات ناصری، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد.

. شریف‌زاده، سیدعبدالحمید، (1375)، تاریخ نگا­رگری در ایران، تهران: حوزه هنری.

. شاه تهماسب، (1343)، تذکره شاه تهماسب، به کوشش عبدالشکور، برلن: چاپخانه کاویانی.

. صنیع‌الدوله، محمدحسن‌خان، (1976)، مطلع‌الشمس، ج1و2و3، تهران: انقلاب اسلامی.

. طباطبایی، صالح، (1388)، مجموعه مقالات نگارگری  ایران اسلامی در نظر و عمل، تهران: متن.

. فضائلی، حبیب‌الله، (1390)، اطلس خط، تهران: سروش.

. فلسفی، نصرالله، (1364)، زندگانی شاه عباس اول، ج1، تهران: علمی.

. فخرالزمانی، ملاعبدالنبی، (1340)، تذکره میخانه، مصحح احمد گلچین معانی، تهران: اقبال.

. قزوینی، محمد طاهر وحید، (1383)، تاریخ جهان‌آرای عباسی، مصحح سیدسعید میرمحمدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

. کنبای، شیلا، (1389)، نگارگری ایرانی، مترجم مهناز شایسته‌فر، تهران: مطالعات هنر اسلامی.

. -------، (1387)، عصر طلایی هنر ایران، مترجم حسن افشار، تهران: مرکز.

. -------، (1384)، رضا عباسی اصلاح‌گر سرکش، مترجم یعقوب آژند، تهران: فرهنگستان هنر.

. گری، بازیل و دیگران، (1390)، تاریخ ایران کمبریج  دوره صفوی، مترجم تیمور قادری، ج6، تهران: مهتاب.

. کورکیان، ا.م، سیکر ژ.پ، (1377)، باغ‌های خیال؛ هفت قرن مینیاتور ایران، متـرجم پرویز مرزبان، تهران: فرزان.

. گری، بازیل، (1369)، نقاشی ایرانی، مترجم عرب‌علی شروه، تهران: عصر جدید.

. مستوفی، محمدحسن، (1375)، زبدةالتواریخ، به کوشش بهروز گودرزی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر افشار.

. منشی ترکمان، اسکندربیک، (1350)، تاریخ عالم‌آرای عباسی، ج1و3، تهران: امیرکبیر.

. ------------------، (1377)، تاریخ عالم‌آرای عباسی، ج1، تهران: دنیای کتاب.

. مشحون، حسن، (1380)، تاریخ موسیقی ایران، تهران: فرهنگ نشر نو.

. مایل هروی، نجیب، (1373)، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی، مشهد: آستان قدس.

. میثمی، سیدحسین، (1389)، موسیقی عصر صفوی، تهران: فرهنگستان هنر.

. نویدی شیرازی، عبدی‌بیگ، (1369)، تکملةالاخبار، مصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: نی.

. نیومن، آندرو. جی، (1393)، ایران عصر صفوی نوزایی امپراتوری ایران، مترجم عیسی عبدی، تهران: پارسه.

. نورمحمدی، مهدی، (1394)، عماد ملک خط زندگی و آثار میرعماد سیفی حسنی قزوینی، تهران: علمی.

. ولش، آنتونی، (1385)، شاه عباس و هنرهای اصفهان، مترجم احمدرضا تقاء، تهران: فرهنگستان هنر.

. هینتس، والتر، (1381)، شاه اسماعیل دوم صفوی، مترجم کیکاوس جهانداری، تهران: علمی فرهنگی.

. هدایت، رضاقلی‌خان، (1339)، تاریخ روضةالصفای ناصری، ج8، تهران: کتابفروشی مرکزی، پیروزی، خیام.

. --------------، (1336)، مجمع‌الفصحاء، به کوشش مظاهر مصفا، تهران: پیروز.

. هیلن برند، باربارا، (1383)، هنر اسلامی، مترجم مهناز شایسته‌فر، تهران: مطالعات هنر اسلامی.

 

ب. مقاله

. سوچک، پریسیلا، (زمستان1386)، «خوشنویسی در اوایل عصر صفوی»، مترجم ولی‌الله کاووسی، گلستان هنر، ش10، ص33.

 

ج. کتاب های لاتین

- Arnold, Thomas (1965), painting in Islam, oxford, clarendon press.

- canby, Sheila (1990), persian master, five century of painting, Bombay, marg publication.

- Ruggles, Fairchild (2011), Islamic art and visual culture, oxford, Blacwell publishing.

- Welch, Anthony (1976), Artist for the shah, new Heaven and London, Yale university press.