جایگاه علم تاریخ در طبقه‌بندی علوم توسط اندیشمندان مسلمان (از خوارزمی تا ابن‌خلدون)

نویسنده

دانشگاه تبریز

چکیده

پرداختن به جایگاه و منزلت علم تاریخ در طبقه‌بندی‌های رایج علوم در نزد مسلمانان و معضلات و مسائل فراروی آن، مسئله پژوهش حاضر را شکل می‌دهد. حکما و فلاسفه که قائل به اصالت علوم و دانش‌های عقلی بودند، تاریخ را به عنوان علم نپذیرفتند. فقها و علمای دینی هم درباره جایگاه علمی تاریخ، دو موضع متفاوت اتخاذ کردند؛ غالب فقیه‌مورخان تاریخ را به لحاظ برخی ویژگی‌های موضوعی، روشی، فایده‌مندی و غایت در زمره علوم نقلی مربوط به شریعت قرار داده‌اند. طیف دیگر، تاریخ را به لحاظ موضوعی و فایده‌مندی، در مجموعه علوم غیردینی و مربوط به ادبیات قرار داده‌اند. ادیب‌مورخان هم به تناسب ارزش‌ها و موقعیت اجتماعی خودشان، تاریخ را به لحاظ موضوعی در زمره علوم ادب و از حیث فایده و غایت، از جمله دانش‌های خدمتگزار اهل سیاست و قدرت قرار داده‌اند. برخی مورخان صاحب فکر و دغدغه، همچون ابن خلدون نیز با درک چنین وضعیت بغرنج معرفتی و روشی حاکم درباره جایگاه علم تاریخ، تلاش کرده‌اند برای تاریخ به عنوان یکی از دانش‌های اجتماع انسانی، موضوع و روش‌های مستقل و متعلق به خود تعریف کنند. اقدامی ارزشمند که در کانون فهم و توجه مورخان و اندیشمندان متأخر قرار نگرفت و همچنان تفکرها و سنت‌های پیشین درباره جایگاه علم تاریخ استمرار یافت. به طوری که در نزد مسلمانان تا عصر جدید، تاریخ به لحاظ موضوعی و روشی در بین علوم دینی و ادبی و از حیث فایده‌مندی به عنوان علم خدمتگزار علایق و ارزش‌های اهل شریعت و سیاست باقی مانده است. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Status of History Science in Science Classification Based on Muslim Scholar's View Point

نویسنده [English]

  • Naser Sedghi
University of Tabriz
چکیده [English]

This Study tries to investigate the status of history science in common classification of science done by Muslim and its challenges. The scholars and philosophers, who believed in originality of knowledge and rational science, did not accept history as a science. Religious scholars had two various viewpoints for scientific status of history. Most of historians have classified it in traditional sciences related to religion based on its features including subject, method, importance and purpose. Others have considered history as a non-religious science related to literature. Literature_ historians, based on their values and social position, believe that history is a literary science for its subject aspect and also it is a servant science for politicians due to its profit and goal features. Some historians like Ibn Khaldun endeavored to define history as a science of human society with independent subject and method because of such epistemic challenge for history science. However,   the Ibn Khaldun's theory has not been regarded by recent historians and scholars. In fact, history has remained as traditional science which is related to theological science and a tool for religious values and politics. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Classification of Science
  • History Science
  • Beneficial
  • religion
  • politics
  • Muslim Scholars

. آئینه‌وند، صادق، (1377)، علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی، 2ج، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

. ابن‌الاثیر، عزالدین، (1417ق/1997م)، الکامل فی التاریخ، حققه و اعتنی به الدکتور عمر عبدالسلام تدمری، الجزءالاول، بیروت: دارالکتب العربی.

. ابن‌الجوزی، جمال‌الدین ابی الفرج عبدالرحمن، (1415 ق/1995 م)، المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم، الجزءالاول، حققه و قدم له الاستاد الدکتور سهیل زکار، بیروت: دارالفکر.

. ابن‌حزم اندلسی، احمد، (1369)، مراتب العلوم، تحقیق دکتر احسان عباس، ترجمه محمدعلی خاکساری، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

. ابن‌خلدون، عبدالرحمن، (1382)، مقدمه، ترجمه محمد پروین گنابادی، ج۱، چ۱۰، تهران: علمی و فرهنگی.

. ---------------، (1345)، مقدمه، ترجمه محمد پروین گنابادی، ج۱، چ۲، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1404ق)، الشفاء، مقدمه ابراهیم مدکور، ج3، قم: مکتبه آیت‌الله العظمی المرعشی النجفی.

. ابن‌فندق، ابوالحسن علی بیهقی، (1317)، تاریخ بیهق، تصحیح و تعلیقات احمد بهمنیار، تهران: بنگاه دانش.

. ابن‌مسکویه، ابوعلی، ( 1366 ش/1987)، تجارب‌الامم، الجزء الاول، حققه و قدم له الدکتور ابوالقاسم امامی، طهران: دار سروش للطباعه و النشر.

. ------------، (1376)، تجارب‌الامم، ترجمه علینقی منزوی، ج5 و 6، تهران: توس.

. بکار، عثمان، (1389)، طبقه‌بندی علوم از نظر حکمای مسلمان، ترجمه جواد قاسمی، چ۲، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

. بیرونی، ابوریحان، (1377)، آثارالباقیه، ترجمه اکبر داناسرشت، چ۴، تهران: امیرکبیر.

. حافظ ابرو، شهاب‌الدین عبدالله، (1375)، جغرافیای حافظ ابرو، مقدمه و تصحیح و تحقیق صادق سجادی، ج۱، تهران: میراث مکتوب.

. خوارزمی، ابوعبدالله، (1383)، مفاتیح‌العلوم، ترجمه حسین خدیو جم، چ۳، تهران: علمی و فرهنگی.

. رابینسن، چیس.اف، (1389)، تاریخ‌نگاری اسلامی، ترجمه مصطفی سبحانی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.

. رازی، فخرالدین، (1382)، جامع‌العلوم، تصحیح علی آل‌داود، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.

. روزنتال، فرانتس، (1366)، تاریخ تاریخ‌نگاری در اسلام، بخش اول، ترجمه دکتر اسدالله آزاد، چ۲، مشهد: آستان قدس رضوی.

. زرین‌کوب، عبدالحسین، (1362)، تاریخ در ترازو، چ2، تهران: امیرکبیر.

.  سجادی، سیدمحمدصادق و هادی عالم‌زاده، (1375)، ،تاریخ‌نگاری در اسلام، تهران: سمت.

. -----------------، (1375)، طبقه‌بندی علوم در تمدن اسلامی، تهران: امیرکبیر.

. سخاوی، عبدالرحمن، (1368)، «الاعلان بالتوبیخ لمن ذمَّ اهل التّاریخ»، تاریخ تاریخ‌نگاری در اسلام، (بخش دوم)، فرانتس روزنتال، ترجمه اسدالله آزاد، مشهد: آستان قدس رضوی.

. -------------، (1377)، «الاعلان بالتوبیخ لمن ذمَّ اهل التّاریخ»، علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی، گردآوری صادق آئینه‌وند، ج2، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

. صدقی، ناصر، (1393)، تاریخ‌نگاری در ایران عصر سلجوقی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.

. طاشکپری‌زاده، احمد افندی، (1313ق)، موضوعات العلوم، ج1، ترجمه کمال‌الدین محمد افندی، طابعی احمد جودت، معارف نظارت جلیله سنک رخصتیله، اسطانبول: درسعادتده اقدام مطبعه سی.

. عبدالغافر فارسی، الامام الحافظ ابوالحسن، (1362)، تاریخ نیسابور؛ المنتخب من السیاق، المنتخب ابواسحق ابراهیم بن محمد الازهر الصیریفینی، اعداد محمد کاظم المحمودی، قم: الناشر جامعه المدرسین فی الحوزه العلمیه.

. غزالی، ابوحامد محمد بن محمد، (1375)، احیاء علوم‌الدین، ترجمه مویدالدین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیو جم، ج1، چ۴، تهران: علمی و فرهنگی.

. فارابی، ابونصر، (1389)، احصاءالعلوم، ترجمه حسین خدیو جم، چ۴، تهران: علمی و فرهنگی.

. کافیجی، محی‌الدین محمد، (1377)، «المختصر فی علم التاریخ»، علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی، گردآوری صادق آئینه‌وند، ج2، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

. میثمی، جولی اسکات، (1391)، تاریخ‌نگاری فارسی (سامانیان، غزنویان، سلجوقیان)، ترجمه محمد دهقانی، تهران: ماهی.

. میرخواند، میرمحمد بن سید برهان‌الدین، (1339)، تاریخ روضه‌الصفا، ج1، تهران: خیام.

. نصر، سیدحسین، (1350)، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران: اندیشه.

. همدانی، رشیدالدین فضل‌الله، (1373)، جامع‌التواریخ، تحصحیح و تحشیه محمد روشن و مصطفی موسوی، ج۱، تهران: البرز.

 

ب. مقالات

. خزائیلی، محمدباقر و اصغر منتظرالقائم و حسین میرجعفری، (تابستان1391)، «بررسی مقایسه‌ای طبقه‌بندی علوم از دیدگاه فخرالدین رازی و شمس‌الدین آملی»، مطالعات تاریخ اسلام، س4، ش13، ص37 تا 65.

. رضوی، سیدابوالفضل، (بهار 1388)، «جایگاه علم تاریخ در حکمت مشاء»، فصلنامه تاریخ اسلام، س10، ش37، ص67 تا 85..

. صدقی، ناصر، (تابستان1388)، «روش‌شناسی ابن‌خلدون در مطالعات تاریخی»، تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، فصلنامه علمی-پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهراء، س19،دوره جدید ش2، پیاپی78، ص19 تا 42.

. --------، (زمستان1388)، «رویکرد معرفتی خبر محور در تاریخ‌نگاری اسلامی»، تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، فصلنامه علمی-پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهراء، س19،دوره جدید، ش4، پیاپی82، ص75 تا 95.

. کدیور، محسن، (زمستان1387)، «ابن سینا و طبقه‌بندی حکمت؛ تحلیل، تحقیق و تصحیح رساله اقسام الحکمه»، دو فصلنامه جاویدان خرد، س5، ش1، دوره جدید، ص35 تا 102.